क्यालिगुला (भाग : दुई)

दृश्य

तीनवर्ष पछि
चिरियाको घरको एउटा कोठामा, जहाँ दरबारीया गुपचुपमा भेला हुने गर्छन् ।

पहिलो भारदार : उसको हामी माथिको व्यवहार ! यो त अति भो ।
वृद्ध भारदार : ऊ मलाई सबैका सामुन्ने प्रियतमा भनेर बोलाउँछ, तिमीलाई थाहा छ नि यो सब मेरो मजाक उडाउन गरेको हो उसले । उसको लागि मृत्यु नै अति उत्तम छ ।
पहिलो भारदार : र जब ऊ गाँउगाँउमा भ्रमण गर्छ, हामीलाई कठपुतली बनाएर आफूले फालेका कचडा टिप्न अह्राउँछ ।
दोस्रो भारदार : ऊ भन्छ कि अभ्यासले हामीलाई राम्रो गर्नेछ ।
वृद्ध भारदार : यसरी व्यवहार गर्नु माफीभन्दा बाहिरको कुरा हो । अति भो ।
तेस्रो भारदार : तपाईंले भनेको सोह्रै आना सहि हो, यस्तो व्यवहार गर्नेलाई कसले पो माफी देला र ?
पहिलो भारदार : उसले तिम्रो सर्वस्वहरण गर्यो पार्टिसियस, अनि स्किपियो, तिम्रो बाबुलाई मार्यो । हेर अक्टाभियस, उसले तिम्रो श्रीमतिलाई भोग गर्यो र अन्त्यमा सार्वजनिक वेश्यालयमा वेश्यावृत्ति गर्न बाध्य पार्यो । लेपिडसको छोरालाई पनि मार्यो । म तपाईं भद्रजनलाई प्रश्न गर्छु कि, के यो सब सहन सक्नुभएको छ तपाईंहरुले ? म, मैले त कुनैपनि हालतमा आफ्नो निर्णय पुरा गर्ने कसम खाएको छु । मलाई थाहा छ, यसमा कति जोखिम छ भनेर, तर मलाई योपनि थाहा छ कि यस्तो त्रासमा बाँचिरहेको जीवनको कुनै अर्थ छैन । वास्तवमा यो, मृत्युभन्दा पनि भयानक छ । हो, मैले भनिसकेँ नि मैले मनस्थिति बनाइसकेको छु ।

स्किपियो : उसले मेरो मनस्थिति यो बनाईदिइसकेको थियो कि ऊ मेरो बुबालाई मार्नेछ ।
पहिलो भारदार : उसोभए ? के तिमी अझ आनाकानी गर्न सक्छौ ?
लडाकु : अहँ,  हामी तपाईंको साथमा छौँ । उसले अखडाको हाम्रो संरचनालाई सार्वजानिकरण गरेको छ, र हामीलाई विवश, दर्जनौँ मानिससँग भिड्न लगाउँछ । त्यो पनि नगरेको गल्तीको सजाय दिन ।
वृद्ध भारदार : त्यो नामर्द हो !
दोस्रो भारदार : एक अत्याचारी !
तेस्रो भारदार : एक पटमूर्ख !
वृद्ध भारदार : ऊ शक्तिहिन छ, यो उसको समस्या हो, मैले यो भन्नुपर्छ ।

( दोधारमा परेजस्तो दृश्य, हातहतियार नचाउन चाल्छन्, र ढोकातिर लम्किन्छन् । ठीक त्यहि समयमा चिरिया प्रवेश गर्छ, सधैँझैं गौण, र उनीहरुको आवेग नियाल्छ । )

चिरिया : यो सबै के का लागि हो ? तिमीहरु कहाँ जाँदै छौ ?
पहिलो भारदार : दरबारमा ।
चिरिया : ए, हो । र म किन भनेर अनुमान लगाउन सक्छु । तर के तिमीहरुलाई भित्र छिर्न दिन्छन् जस्तो लाग्छ ?
पहिलो भारदार : यहाँबाट निस्कनलाई सोध्नुपर्ने कुनै प्रश्न नै छैन ।
चिरिया : लेपिडस, कृपया त्यो ढोका बन्द गरिदेऊ ।
( ढोका बन्द हुन्छ, चिरिया उत्तानो पारिराखेको टेबलको कुनापट्टि बस्छ । अरु ऊ भएतर्फ फर्किन्छन् । )
यो तपाईंहरुले सोचेजस्तो सजिलो कुरा होइन मित्रगण, तपाईंहरु डराउनुभएको छ र डरले आँट र लगावको स्थान कहिल्यै लिन सक्दैन । छोटकरीमा भन्दा तपाईंहरु, मात्र आत्तिनुभएको छ ।
एक आवाज : बस् पुग्यो , पट्यारलाग्दो कुरा सुन्नु छैन ।
चिरिया : (उठेर ) म मान्छु । हामी तथ्यलाई केलाएर हेरौँ । तर पहिले, म आफैलाई स्पष्ट पार्छु । यधपि: म तपाईंहरुसँग छु, म तपाईंहरुसँग छैन पनि । त्यहि न हो मैले सोचेको जुन गलत कदम तपाईंहरु चाल्न खोजिरहनु भएको छ । तपाईंहरुले शत्रूको सामर्थ्य नाप्नुभएको छैन, त्यो जायज पनि छ, ऊप्रति सानो उद्देश्य राख्नुभएको छ । तर क्यालिगुलाको लागि सानो कुराले केही गर्दैन र तपाईंहरु पछारिनका लागि उक्लँदै हुनुहुन्छ । तर तपाईंहरुलाई यदि ऊसँग युद्ध गर्नु नै छ भने उसको वास्तविकता जान्न त्यो युद्ध गर्नुहोस् ।
आवाज : उसको वास्तविकता जानेका छौँ हामीले, . . एक पागल तानाशाह ।
चिरिया : होइन, हामीसँग कैयौं पागल शासकसँगको अनुभव पनि छ । तर यो पागलपन होइन । र उसको बारेमा मैले घृणा गर्ने कुरा यो हो कि, उसलाई यो जान्दछ कि, ऊ आफू के चाहन्छ !
पहिलो भारदार : र हामी पनि ! हामी जान्दछौँ कि ऊ हामी सबैको हत्या गर्न चाहन्छ ।

चिरिया : तपाईं गलत हुनुहुन्छ । यहाँनेर मृत्यु त बस् एउटा परोक्ष असर मात्र हो । उसले आफ्नो शक्तिलाई असम्भवको सेवामा प्रयोग गरेको छ, उसको त्यसप्रतिको लगाव अद्भूत छ । र हामी हाम्रो डरले भ्याएसम्म सबैथोक जोखिममा हालिरहेका छौँ ।

यो सत्य हो, रोममा एक व्यक्तिले शक्ति आफ्नो मुठीमा केन्द्रित गरेको पहिलो पल्ट होइन । तर यो भने पहिलो पल्ट हो कि उसले शक्तिको प्रयोगमा कुनै सीमारेखा खिचेको छैन जसले ती चिजहरुलाई चुनौती दिँदै आइरहेको छ, जसलाई हामी पवित्र मान्दछौँ । र क्यालिगुलाको यही कुराले मलाई भयचकित पार्दछ र म लड्न चाहान्छु, योसँग !

कसैको ज्यान जानु ठुलो कुरा होइन, एकदिन त्यो समयपनि आउँछ जतिबेला मपनि त्यसकै लागि साहस बटुल्छु । बरु असह्य त यो हो कि कसैको जीवनबाट उसको बाँच्नुको औचित्य चुहिँदै गएको बस् हेर्न मात्र सक्नु ! कसैलाई यो बुझाइदिनु, कि बाँच्नुको पछाडि कुनै कारण छैन । मानिस विनाकारण बाँच्न सक्दैन ।

पहिलो भारदार : बदला नै उत्तम कारण हो ।

चिरिया : हो, र मेरो उद्देश्यपनि यसमा साझेदारी गर्नु हो । तर मैले थाह दिनैपर्छ कि यो तपाईंहरुको पक्षमा छैन जसले तपाईंहरुको अपमानको बदला चुकाओस् । होइन, यदि म तपाईंहरुसँग मिल्छु भने, त्यो ठूलो सिद्दान्तसँगको लडाइँ हुनेछ- एउटा आदर्श महासंग्राम, तपाईंलाई पनि यो मनपर्छ भने, जसको विजय भन्नु नै सबथोकको अन्त्य हुनेछ ।

म हेर्न सक्छु, तपाईंमाथिको मजाक पनि ! तर मलाई यो असह्य छ कि क्यालिगुला आफ्नो सिद्धान्तलाई अन्तिमसम्म पूरा गरोस् । ऊ आफ्नो दर्शनलाई कंकालमा परिणत गर्दै छ । र हाम्रो लागि दुर्भाग्य यो छ कि, यो यस्तो दर्शन हो जुन सुरुदेखि अन्त्यसम्म तार्किक छ । कुनै एउटापनि चालमाथि, कसैगरी खण्डन सम्भव छैन ।

आवाज : हो । हामीले कदम चाल्नुपर्छ ।

चिरिया : म मान्छु कि हामीले आवाज उठाउनुपर्छ । तर पूर्णतया शक्तिमा रहेको एक पागल शासका विरुद्ध सिधै युद्धमा उत्रिनु व्यर्थ छ । तपाईं एक क्रुर अत्याचारीका विरुद्धमा पाखुरा सार्न सक्नुहुन्छ, आफ्नो लाभ नचिताइकन अर्काको कुभलो चाहनेसँग भिड्न ठिक्क परिदिनुपर्छ । तपाईं मात्र इच्छामा रमाउन वा उसको सिद्धान्तको पुजारी बन्न सक्नुहुन्छ, र समय कुरेर कतै बाहिर भूमिगत हुन सक्नुहुन्छ ।

तपाईंहरुले देखिसक्नु भयो, मलाई सिधा कुरा गर्न मनपर्छ, र म तपाईंहरुलाई चेतवानी दिन्छु कि म तपाईंहरुसँग मात्र एक पटक सँगै हुनेछु । त्यसपछि, तपाईंहरुको व्यक्तिगत इच्छाको पछि म दौडिने छैन, म मात्र यो चाहन्छु कि अर्थ हराएको शान्ति फर्कियोस् । मलाई आकांक्षाभन्दा डरले लगाम लगाएको छ, मेरो अमानवीय दृष्टिकोण प्रतिको डर, जहाँ मेरो जीवनको मूल्य भूइँको धुलो बराबर पनि छैन ।
पहिलो भारदार : ( उसको नजिक पुगेर ) तपाईं के भनिरहनुभएको छ भन्ने कुराको सम्बन्ध म भेट्टाउँछु चिरिया । खैर ! ठुलो कुरा यो छ कि तपाईंले पनि सम्पूर्ण समाज र जीवन त्रासमा छ भन्ने कुराको अनुभूति गर्नुभयो । भद्रजन, मसँग सहमत हुनुस्, मैले मानेँ, हाम्रो शासकीय उद्देश्य नै हाम्रो नैतिक व्यवस्थाको हुनुपर्छ । मान्छेका परिवार सकिँदै छन्, मान्छेले इमानदार कर्मप्रति आदरभाव दर्शाउन छाडिसके, अनैतिकताको लहरले राज्यलाई बढारिरहेको छ । हामी मध्ये को बहिरो बन्न सक्छ ? ती पूर्खाको पुकार नसुनी बस्न को सक्छ ? साथीहरु, के तपाईंहरु उसको डरका कारण दरबारीया दासझैं राज्य छोडेर भागिरहेको टुलुटुलु हेरिरहन सक्नुहुन्छ ?
वृद्ध भारदार : के दरबारीयालाई प्रियतम भनेर सम्बोधन गरेको सहन सक्नुहुन्छ ?
एक आवाज : र श्रीमती खोसिएको हेरिरहन सक्नुहुन्छ ?
अर्को आवाज  : कसैको सर्वस्वहरण पनि ।
सबैजनाले एकैसाथ : अँह

पहिलो भारदार : चिरिया, तपाईंको सुझाव राम्रो हो, र तपाईंले हाम्रो आवेगलाई शान्त पार्ने काम राम्ररी गर्नुभयो । समय अझै पाकिसकेको छैन, अझैपनि भीड हाम्रो पछि लाग्ने छैन । के तपाईं उत्तम मौकाको खोजिसँगै विद्रोह गर्न र गरिरहन हामीलाई साथ दिनुहुन्छ ?
चिरिया : पक्कै, अहिलेलाई क्यालिगुला आफ्नो सपनाको पछि लागिरहोस् । वा उसलाई आफ्नो जङ्गली सोच पूरा गर्न उत्साहित पारिराखौँ । उसको पागलपनमा विधि थपिदिऊँ । र त्यसपछि, अन्त्यमा एकदिन यस्तो आउनेछ जतिबेला ऊ एक्लो हुनेछ, मृत्यु र मृत्युका आफन्तको राज्यभरको एक्लो पुरुष !

(सामान्य खालको आवाज, बाहिरबाट बाजाको आवाज आँउछ । त्यसपछि फेरि सन्नाटा, तर क्यालिगुला भनेको कानेखुसी सुनिन्छ । क्यालिगुला क्यासोनियासँगै छिर्छ । उनीहरुसँगै केही सैनिक र हेलकन छिर्छन् । क्यालिगुलाले षड्यन्त्रकारीलाई डरलाग्दो नजरले हेरिरहेको छ । केही नबोलिकन हरेकको सामुन्ने जाँदै अनुहारमा हेर्दै गरेको छ उसले । एकजनाको काँधलाई सिधा पारिदिन्छ, सबैलाई हेरी सिध्याउँछ र बाहिर निस्कन्छ । केही नबोलिकन नै । )

क्यासोनिया : ( अनौठोे भावमा, कोठाको भद्रगोल तर्फ नजर लगाएर ) के तिमीहरु एकअर्कासँग झगडा गरिरहेका थियौ ?
चिरिया : हो, हामी लड्दै थियौँ ।
क्यासोनिया : ( उस्तै लबजमा ) साँच्चै ? के म जान्न सक्छु कि, तिमीहरु के का लागि लडिरहेका थियौ ?
चिरिया : अँ . . . खासमा त्यस्तो केही थिएन ।
क्यासोनिया : हँ, त्यो सत्य होइन ।
चिरिया : के सत्य होइन ?
क्यासोनिया : तिमीहरु झगडा गरिरहेका थिएनौँ ।
चिरिया : आफ्नै तरिकाले बुझ्नुस्, हामी लडेका थिएनौँ ।
क्यासोनिया : ( मुस्काएर ) तिमीहरुले यो भद्रगोललाई मिलाएको जाती होला, महाराज यो सब रुचाइबक्सन्न ।
हेलकन : ( वृद्ध भारदारलाई ) उसलाई आफ्नो चरित्रभन्दा बाहिरको काम गराएर नै मार्ने हुनुभयो तपाईंहरुले ।
वृद्ध भारदार : कृपया. . . मैले बुझिनँ । हामीले उहाँलाई के गर्यौँ र ?
हेलकन : केही होइन । बस् केहीपनि । त्यो कुरामा नबोल्नुमा नै रमाइलो छ, र सबैले बुझ्न यही नै काफी छ । तपाईं सबैजना राजदरबारमा उपस्थित हुनुहोला ।
( छोटो विश्राम )
ए हो त, योजना बनाउँदै हुनुहुन्थ्यो हैन त ?
वृद्ध भारदार : साँच्चै, त्यो अति नै हो । मलाई लाग्छ क्यालिगुलाले यस्तो कल्पना गर्नुहुन्न . . .
हेलकन : उहाँले कल्पना गर्नुहुन्न । उहाँ बुझ्नुहुन्छ । तर मलाई लाग्छ, यथार्थमा उहाँ यो चाहनुहुन्छ कि . . . खैर, अहिलेलाई यो भद्रगोल मिलाउनु उचित होला ।

( सबैजना व्यस्त देखिन्छन् । क्यालिगुला छिर्छ र उनीहरुलाई हेर्छ । )

क्यालिगुला :  ( वृद्ध भारदारलाई ) उत्तम दिन, प्रियतमा ।
( अरुलाई ) भद्रजन, म नीति परिचालनको मार्गमा छु । तर मलाई लागेको छ कि यो काम तपाईंहरुलाई नै सुम्पिदिऊँ । चिरियालाई, सामान्य खानाको लागि । मैले हामी सबैका लागि यहिँ खाना ल्याइदिनु भनेर आदेश दिएको थिएँ । तर पहिले तिम्रो श्रीमतिको लागि पठाइदिनु भनेको छु ।
( छोटो मौनता )
रुफियसले आफ्ना भान्छेलाई धन्यवाद दिनुपर्छ कि म भोकदेखि तृप्त भइसकेँ । ( दृढताका साथ )
रुफियस ? ऊ….. उसको बारेमा बताउँछु । ऊ एक योद्धा थियो जो झुण्डिदै छ । ( पुन: छोटो मौनता ) यो के हो, तिमीहरु कसैले पनि सोधेनौ कि मैले उसलाई किन मृत्युदण्ड दिएँ ?
( कोहि बोल्दैनन् । दासहरु खाना लिएर आँउछन् )
तिमीहरुका लागि राम्रो भो ! मैले देखिरहेको छु कि आजकल तिमीहरु चतुर हुँदै छौ । ( उसले अलिकति अङ्गुर चाख्छ । ) तिमीहरुको लागि यो लागु भइसकेको छ कि मान्छेले मर्न केही गर्नु पर्दैन ।
( ऊ खान छोड्छ र आएकालाई आँखा झिम्क्याउँदै हेर्छ । )
सैनिकहरु ! म तिमीहरुप्रति गर्व गर्छु ।
( तीनचार जना महिला छिर्छन् )
उत्तम ! ल आ–आफ्नो आसनमा बसौँ । हर हालमा । आज सबै काम छोडिदिने ! ( सबैजना बस्छन् ) यसमा कुनै सन्देह छैन । विचरा रुफियस भाग्यमानी छ । तर मलाई अचम्म लाग्छ कि उसले केही समयका लागि स्थगित गरिएको मुत्युदण्ड कार्यक्रम रुचाउला । मुत्युका लागि बस् केही बढी घण्टाहरु ! किन, आफ्नो भार बराबरको सुनका लागि उनीहरु लायक छन् !

( खान थाल्छ, अरुले पनि सुरु गर्छन् । यो छर्लङ्ग छ कि क्यालिगुलाको खाने शैली अपाच्य छ । उसले अङ्गुरका दाना यसै लुछेको छ, खाँदै थुक्दै थाल पन्छाउँदै छ, नङले दाँत कोट्याउँछ, वा डरलाग्दो तरिकाले टाउको कन्याउँछ, ऊ खाना खाइन्जेल यो सब गरिरहन्छ । खान छोड्छ, लेपिडसलाई घुर्छ, एउटा पाहुनालाई पनि । अनि रुष्ट शैलिमा भन्छ । )

क्यालिगुला :  तिमी सनकी देखिन्छौ लेपिडस । मलाई अचम्म लाग्छ, के यो मैले तिम्रो छोरालाई मारेकोले मात्र हो त ?
लेपिडस : ( अलि चर्को आवाजमा ) पक्कै होइन । ठीक विपरित ।
क्यालिगुला : ( ऊतर्फ झुकेर ) “ठीक विपरित” । मनको कुरा लुकाएर हाँसेको अनुहार हेर्न सधैँ मज्जा हुन्छ । तिम्रो अनुहार दुःखी छ । तर तिम्रो मनको बारेमा ? ठीक विपरित, त्यही होइन त लेपिडस ?
लेपिडस :  ( आदरार्थी भावमा ) ठीक विपरित, महाराज ।
क्यालिगुला : ( घटनालाई बढीभन्दा बढी रमाइलो मान्दै ) साँच्चै लेपिडस, यहाँ मलाई तिमीभन्दा बेहद कोही मन पर्दैन । ल, अहिलेलाई सँगै हाँसौं, मेरो प्रिय मित्र ! मलाई हाँस्य कथा सुनाऊ ।
लेपिडस : ( उसले आफ्नो धीरता गुमाइसकेको छ ) कृपया . . .
क्यालिगुला : उत्तम ! अति उत्तम ! उसोभए अब कथा म सुनाउँछु । तर तिमी हाँस्नेछौ, हैन त लेपिडस ?
( चित्त दुखाउने उद्देश्यले ) तिम्रो छोराको लागि मात्र भएपनि ! ( हाँस्छ ) हर हालमा, तिमीले हामीलाई बताइसकेका छौ, तिमी खराब मनस्थितीमा छैनौ ।
( ऊ मदिरा पिउँछ, र शिक्षकले विद्यार्थीलाई झैं ) सु ……! चुप. . शान्त शान्त !
लेपिडस : ( थकित मुद्रामा ) ठीक विपरित, राजन ।
क्यालिगुला : अद्भूत ! ( फेरि पिउँछ ) अब, सुन । ( सामान्य, मधुर स्वरमा ) एकादेशमा एउटा शासक थियो, विचरालाई कसैले प्रेम गर्दैन थिए । उसले लेपिडसलाई माया गर्थ्यो, उसको चित्त सफा गर्नका लागि माया गर्थ्यो, किनकि लेपिडसले छोरा गुमाएको थियो ।
( उमङ्गका साथ ) भन्नु बेकार छ, यसमा केही सत्य छैन । तर यो कथा अझैपनि हाँस्यास्पद छैन त ? तर तिमी हाँस्दैनौ । कोही हाँस्दैन । अब सुन ! ( आवेगका साथ ) म सबैलाई हाँस्न भन्दै छु । तिमी लेपिडस, हाँस्य ताल तिमीले मिलाउने छौ । सबैजना, उठ र हाँस ।
( टेबल ठटाउँछ ) मैले के भनेँ, सुनेनौ ? म तिमीहरु सबै हाँसेको देख्न चाहन्छु ।

( सबैजना उठ्छन्, उठ्दै गर्दा सबैजना विचरा देखिन्छन् । क्यालिगुला आफ्नो आसनमा बस्छ र तेजमय अनुहारका साथ हाँस्न सुरु गर्छ । )

क्यालिगुला : अहो क्यासोनिया ! उनीहरुलाई हेर न ! खेल सकियो, क्रमश: साधुवाद ! राज्यको विवेक हावाले उडाइलग्यो ! त्यो सबलाई डरको हावाले उडाइलग्यो । डर क्यासोनिया, के तिमी यो मान्दिनौ ? यो नयाँ खालको भावना हो, सरल र विशुद्ध, आफूलाई मनग्य, अरुजस्तो होइन, यसले भोग्नेलाई भित्रैदेखि नयाँ बनाउँछ ।
( ऊ हातले निधार ठोक्छ र पुन: पिउन थाल्छ । )
ठीक छ, ठीक छ । विषय परिवर्तन गरौँ । तिमीलाई केही भन्नु छ चिरिया ? तिमी निकै बेरदेखि मौन छौ ।
चिरिया : म बोल्नका लागि एकदमै तयार छु क्याअस, जब तपाईंले मलाई छुट दिइबक्सन्छ ।
क्यालिगुला : अद्भूत ! उसोभए, मौन रहिराख । मलाई मित्र मुसिअसलाई केही भन्नु छ ।
मुसिअस : तपाईं जे चाहनुहुन्छ भन्नुहोस् क्याअस ।
क्यालिगुला : उसोभए तिम्रो श्रीमतीका बारेमा केही भन । र उनलाई मेरो दाइनेपट्टि आडमा पठाएर सुरु गर ।
( उसको श्रीमति क्यालिगुलाको छेउ बस्छे । ) ठीक छ, हामी पर्खाइमा छौँ मुसिअस ।
मुसिअस : ( उसलाई आफूले के भन्दै छु भन्ने थाहा छैन । ) मेरी श्रीमती . . .तर . . . म उसलाई असाध्यै प्रेम गर्छु । ( सामान्य हाँसो )
क्यालिगुला : किन….. पक्कै पनि मित्र, पक्कै पनि ! तर तिम्रो प्रेम कस्तो सामान्य ! अति अवास्तविक !
( ऊ उसको श्रीमती भएतर्फ झुक्छ र उसको काँधलाई जिब्रोले चाट्छ । )
खैर! म बाहिर गएर आइन्जेल तिमीले बोल्नुपर्ने कुरा सोची सक्नेछौ हैन त ? बस् एउटा मीठो किस्सा ?
वृद्ध भारदार : अहो क्याअस, तपाईं यो सब कसरी . . .
क्यालिगुला : यसले केही अर्थ राख्दैन, मेरो पट्टु ! बुढो उमेरलाई सेवा गरिनेछ, म यो कुरालाई उति मनन गर्दिनँ । नायकवाला काम तिमीहरुले गरेकै छैनौ . . .अँ, यो कुरा बल्ल दिमागमा आयो । मलाई प्रान्त सम्बन्धि केही कुरा निम्ट्याउनु छ । तर पहिला, यही इच्छा पूरा होस् जसले हामीभित्रको प्रकृतिलाई निर्माण गर्छ ।
( ऊ उठ्छ र मुसिअसको श्रीमतिलाई सँगै जोडिएको कोठाभित्र लिएर जान्छ, मुसिअस आफ्नो स्थानबाट उठ्छ । )
क्यासोनिया : कृपया मुसिअस । के तिमीले मलाई एक गिलास मदिरा ल्याइदिन सक्छौ ?

( मुसिअसले आनाकानी गर्छ, सबैजना सर्माएका जस्ता देखिन्छन् । कुर्सी कर्याक्क गरेर कराउँछ । वार्ताको थिति अर्कै हुन्छ, क्यासोनिया चिरियातर्फ फर्किन्छे । )

क्यासोनिया : अब चिरिया, तिमी मलाई तिमीहरु किन झगडा गरिरहेका थियौ भनेर बताऊ ?
चिरिया : ( सुस्त आवाजमा ) खुसीसाथ सुनाउँछु, प्रिय क्यासोनिया । हाम्रो झगडा कविता हत्यारा हुन सक्छ वा सक्दैन भनेर सुरु भएको थियो ।
क्यासोनिया : एउटा चाखलाग्दो समस्या । पक्कै, मेरो स्त्रीगत मगजभन्दा बाहिरको कुरा । अझै मलाई अचम्म लागिरहेछ कि तिम्रो कलाप्रतिको मोहले तिमीलाई उडाउँछ भनेर ।
चिरिया : ( उस्तै लबजमा ) त्यो म राम्ररी बुझ्न सक्छु । तर म सम्झन्छु क्यालिगुलाले मलाई अर्कैदिन भनेको कुरा, कि सबै सत्यको मोहभित्र क्रुरताको तिखो काँटा हुन्छ ।
क्यासोनिया : ( आफ्नो अगाडिका भोजन खाएका थाल कचौरा उठाउन सहयोग गर्दै ) त्यसभित्र सत्यता छ । के तपाईंहरु मान्नुहुन्न भद्रजन ?
वृद्ध भारदार : हो । महाराज उहाँको हृदयको गुप्त कोठाभित्र पनि पस्नुभएको छ ।
पहिलो भारदार : र कति अभ्यस्तताका साथ उहाँले आफ्नो सहासबारे कुरा गर्नुभयो !
दोस्रो भारदार : साँच्चै, उहाँले आफ्नो विचारलाई लिपिबद्ध पार्नुप र्छ । त्यसले ठुलो महत्व राख्छ ।
चिरिया : र, अरु के बाँकी छ र, यसले उहाँलाई व्यस्त राख्छ पनि । उहाँलाई आफ्नो फूर्सदका लागि केही चाहिएको छ ।
क्यासोनिया : ( खाँदै ) तिमीहरु धन्य हुनेछौ कि क्यालिगुलाले तिमीहरुको विचार बाँड्दा, उहाँ पुस्तकमा काम गरिरहनु भएको छ । एकदमै ठुलो, मलाई विश्वास छ ।

( क्यालिगुला छिर्छ, मुसिअसको श्रीमतीको हात समातेर नै )

क्यालिगुला : मुसिअस, म साधुवादका साथ तिम्रो प्रियतमलाई फिर्ता गर्छु । तर मलाई माफ गर, मैले केही आदेश जारी गर्नु छ ।
( ऊ बाहिर जान्छ, मुसिअस कालोनिलो हुन्छ र आफ्नो स्थानबाट उठ्छ । )
क्यासोनिया : ( उठिरहेको मुसिअसलाई ) उहाँको यो पुस्तकले पक्कै हाम्रा ल्याटिन ग्रन्थहरुमाझ आफ्नो स्थान बनाउने छ । के तिमी सुनिरहेका छौ, मुसिअस ?
मुसिअस : ( उसको आँखा ढोकामा अडिएका छन् जहाँबाट क्यालिगुला बाहिर गयो । ) हजुर, अनि पुस्तकको विषय के हो महारानी क्यासोनिया ?
क्यासोनिया : ( अर्कै लवजमा ) अहो, त्यो मेरो आँखामा प्रस्ट छैन र ?
चिरिया : के हामीले यस्लाई काव्यनिहित हत्या-शक्ति भनी अड्कल काट्न सक्छौँ ?
क्यासोनिया : हो, लगभग त्यस्तै, मैले बुझैँ ।
वृद्ध भारदार : ( उत्साहसाथ ) उसोभए कुनैपनि हालतमा, हाम्रो मित्र चिरियाले भनेझैं उहाँलाई यसले व्यस्त राख्ने छ ।
क्यासोनिया : पक्कै, प्रिय । तर त्यहाँ पुस्तकभित्र एउटा यस्तो चिज छ जुन तपाईहरुलाई मन पर्दैन, र त्यो हो शीर्षक !
चिरिया : त्यो के हो ?
क्यासोनिया : चिसो इस्पात ।

( क्यालिगुला हतारमा प्रवेश गर्छ । )

क्यालिगुला : मलाई माफ गर्नुहोस, मसँग केही शीघ्र गर्नुपर्ने प्रजाको काम छ ।
( नाट्यप्रमुखलाई ) नाट्यप्रमुख, तिमी सार्वजनिक भण्डार-गृहसँग एकदमै नजिक छौ । मैले त्यस असरबारे एउटा नीतिमा हस्ताक्षर गरेको छु, तिमीले त्यो मेरो अध्ययनमा पाउने छौ ।
नाट्यप्रमुख : तर, राजन . . .
क्यालिगुला : भोलि भोकमरी चल्छ ।
नाट्यप्रमुख : तर . . . ईश्वर नै जान्दछन् के हुन्छ भनेर, सायद क्रान्ति ।
क्यालिगुला : ( दृढ र होसपूर्वक ) म दोहोर्याउँछु, भोलि भोकमरी चल्छ । हामी सबैलाई थाहा छ भोकमरी बारे, एक राष्ट्रिय विपत्ति । हो, भोलि पक्कै यो विपत्ति आउने छ र जब म चाहान्छु, मैले त्यस्को अन्त्य गर्नेछु । आखिरिमा, मसँग म स्वतन्त्र छु भनेर प्रमाणित गर्ने धेरै मार्गहरु रहेनन् । कुनै एक कसै अर्कोको मूल्यमा स्वतन्त्र हुनेछ । कुर्तक भो शायद । तर यो यही हो ।
( मुसिअसलाई हेरेर ) तिम्रो ईर्ष्यामा यो सिद्धान्त लागु गर अनि तिमीहरुले मलाई राम्ररी बुझ्नेछौ ।
( प्रार्थनाको लवज ) आखिर, ईर्ष्या… यो कति कुरुप चिज हो ! कल्पना र घमण्डको एउटा रोग । कोही कल्पिन्छ, कसैकी श्रीमती… ( मुसिअसले आनो गला सफा गरेर बोल्न खोज्छ, ऊ बोल्न नपाउँदै क्यालिगुलाले बोलिहाल्छ ) अब भद्रजन, हामी खान भोजनका लागि जाऔेँ . . .तिमीलाई थाहा छ, हामीले हेलकनको सहायकसँग मिलेर धेरैभन्दा धेरै काम गरिरहेका छौँ . सोधपत्रको निर्णयात्मक चरणमा छौँ जसबारे तपाईंले धेरै बोल्नुपर्ने हुनेछ ।
हेलकन : शायद हामी तपाईंहरुको विचार माग्नेछौँ ।

क्यालिगुला : आवश्यक छ हेलकन, र हाम्रा साना गोप्यतासँग उहाँहरुलाई परिचित पार्नु पर्छ । ल, अब उहाँहरुलाई नमुनापत्र देऊ । धारा तीनको पहिलो अनुच्छेद ।
हेलकन : ( उठेर, दबेको आवाजमा ) मृत्युदण्डले राहत र मुक्ति दिन्छ । यो सर्वव्यापी छ, तार्किक र व्यवहारमा नीतिगत पनि । मान्छे मर्छ किनकी ऊ दोषी छ । मान्छे दोषी छ किनकी ऊ क्यालिगुलाको विषय हो । अहिले सबै मानिस क्यालिगुलाका विषय हुन् । त्यसैले, सबैले मर्नुपर्छ । यो मात्र धीरता र समयको कुरा हो ।
क्यालिगुला : ( हाँस्दै ) त्यहाँ तर्क छ, के तिमी मान्दैनौ ? त्यो धीरता, व्यवस्थित छ, छैन त ? मलाई भन्न देऊ कि त्यो नै तिमीभित्रको क्षमता हो जसको म प्रशंसा गर्छु . . . तिम्रो धीरता ! चिरिया, तिम्रो उपस्थितिको कुनै आवश्यकता छैन । क्यासोनिया, तिमीचाहिँ बस भन्ने मेरो इच्छा छ । तिमी, लेपिडस पनि ।

र हाम्रो वृद्ध भारदार मित्र मिरिया पनि । म हाम्रो राष्ट्रिय वेश्यालयका बारे, तिमीसँग कुरा गर्न चाहन्छु । यसको कार्य सञ्चालन उचित देख्दिनँ म, र वास्तवमै मेरो ध्यान त्यतातिर छ ।

( अरु विस्तारै बाहिर निस्कन्छन्, क्यालिगुलाले मुसिअसलाई हेरिरहन्छ । )

चिरिया : तपाईंको आदेश मुताबिक क्याअस, तर समस्या के हो ? के कर्मचारि सन्तुष्ट छैनन् ?
क्यालिगुला : होइन, तर आम्दानी घटिरहेको छ ।
मिरिया : उसोभए प्रवेश शूल्क वृद्धि गर्नपर्छ ।
क्यालिगुला : त्यहाँ…….. तिमीले तिम्रो थुतुनो बन्द गर्ने सुनौलो अवसर त्यहाँ गुमायौ । तिमी, यस्तो विषयमा चाख राख्न तिमी अति वृद्ध भइसकेका छौ र म तिम्रो मत सुन्न चाहन्नँ ।
मिरिया : उसोभए, मलाई रोकिन किन भन्नुभयो ?
क्यालिगुला : किनकी वर्तमान समयमा मलाई केही पोषिलो र भावनारहित सुझावको आवश्यकता छ ।
( मिरिया अलि टाढा जान्छ । )
चिरिया : यदि यो विषयमा तपाईं मेरो सुझाव सुन्न चाहनुहुन्छ भने क्याअस, म भन्छु कि मेरो सुझाव भावनारहित वा पोषिलो दुवै छैन, तर शूल्क वृद्धि गर्नु भनेको महाभूल हुनेछ ।
क्यालिगुला : पक्कै पनि । एक कायापलटको आवश्यकता छ यहाँ । मैले मेरो गोष्ठीको योजनाबारे क्यासोनियासँग सल्लाह गरेको छु, र यसबारे उनले तिमीहरुलाई विस्तार गर्नेछिन् । मेरो कुरा गर्दा मैले अति मदिरा पिइसकेको छु र मलाई निंद लागिरहेको छ । ( ऊ झुक्छ र आँखा चिम्लन्छ । )
क्यासोनिया : यो अति सरल छ । क्यालिगुलाले फाइदाका नयाँ तहहरु निमार्ण गर्नुभएको छ ।
चिरिया : माफ गर्नुहोला, तर यसमा के छ सामञ्जस्य ?
क्यासोनिया : छैन ? तर, छ एउटा । शहरी विकासको तक्मा उसलाई दिइनेछ जसले क्यालिगुला राष्ट्रिय वेश्यालयलाई सेवक भावले व्यवहार गर्नेछ ।
चिरिया : अति उत्तम विचार !
क्यासोनिया : सहमत छु । मैले भन्ने भुलेँ कि, उक्त बिल्ला भर्नापर्चि जाँच गरी, महिनापिच्छे दिइनेछ । र जुन नागरिकले एक वर्षभित्र त्यो तक्मा पाउँदैन उसलाई देशनिकाला गरिनेछ । वा मृत्युदण्ड सुनाइनेछ ।
चिरिया : ‘अथवा मृत्युदण्ड’ ? किन ?
क्यासोनिया : किनकी क्यालिगुलाका अनुसार यो वा त्यो, यसले कुनै अर्थ राख्दैन तर रोज्ने अधिकार दिनु महत्वपूर्ण छ ।
चिरिया : वाह ! सार्वजनिक पक्षमा लागेको घाटा क्षणमै अन्त्य हुनेछ ।

( क्यालिगुला आफ्नो आधा आँखा उघारेर मिरियालाई हेरिरहेको छ जो एक कुना उभिएर सानो प्यालाबाट पिइरहेको छ । )

क्यालिगुला : ( आफ्नो आसनमा लम्पसार रहेर ) त्यो तिमीले पिइरहेको के हो मिरिया ?
मिरिया : यो मेरो दमको लागि हो, क्याअस ।
क्यालिगुला : ( उठेर मिरियासामु पुग्छ र उसको मुख सुँघ्छ । ) होइन, यो त विष निरोधक हो ।
मिरिया : तपाईं के भन्नुहुन्छ ? पक्कै पनि तपाईं मजाक गरिरहनु भएको छ, क्याअस ! मेरो रातमा नाडी चलेको थिएन र महिनौंदेखि वैद्यकोमा गइरहेछु ।
क्यालिगुला : उसोभए तिमी विषाक्त हुनबाट त्रसित छौ ?
मिरिया : मेरो दम . . .
क्यालिगुला : होइन, विना निस्कर्ष किन कुरा गर्ने ? तिमी डराएका छौ कि मैले तिमीलाई विषाक्त पार्नेछु । तिमीले मलाई शंका गर्यौ । तिमी ममाथि नजर लगाउँदै छौ ।
मिरिया : ईश्वर साक्षी छन् । यो कुरा होइन !
क्यालिगुला : तिमीले मलाई शंका गर्यौ । म विश्वास गर्न लायक छैन हँ ?
मिरिया : क्याअस….!
क्यालिगुला : ( छुद्रताका साथ ) जवाफ ! ( शान्त स्वरमा ) यदि विष निरोधक पिइरहेका हौ भने यसले प्रमाणित गर्छ कि, मेरो मनासाय तिमीलाई विष पिलाउने छ । प्रमाणित भयो ।
मिरिया : हो . . . . मेरो माने . . . होइन !
क्यालिगुला : र सोचिरहेछौ कि मैले विष हाल्छु भनेर, तिमीले मेरो योजना विफल पार्ने पाइला चाल्यौ ।

( ऊ शान्त हुन्छ । उतिबेला क्यासोनिया र चिरिया बाहिर जान्छन् । पर्दापछाडि लेपिडसले कान थापेर सुनिरहेको छ । )

क्यालिगुला : त्यसरी दुईवटा अपराध भयो, मिरिया । र ढिला भइसक्यो तिम्रो मुक्तिको लागि । तिम्रो मृत्युको कुनै इच्छा ममा छैन, यसमा कि तिमी मलाई शंका गरिरहेका छौ, तिम्रो शासकलाई । तर दोश्रो कुरा, म तिम्रो मृत्यु चाहन्छु, यस मानेमा कि तिमीले मेरो इच्छामा बाधा पुर्याउने चाह राखेर धृष्टता प्रकट गर्यौ ।
( अर्को मौनता, क्यालिगुला सोचमग्न हुन्छ । )
ठीक छ मिरिया, मेरो तर्कबारे तिमी के भन्छौ ?
मिरिया : यो . . . यो अति भो राजन । यसको त्यो तर्कसँग कुनै सम्बन्ध छैन ।
क्यालिगुला : तेश्रो अपराध ! तिमीले मलाई मूर्ख ठान्यौ । अब बसेर सुन ।
( लेपिडसलाई ) सबैजना बस ।
( मिरियालाई ) यी तीन अपराध मध्ये एकले मात्र तिम्रो सम्मान गर्छ, दोस्रो वाला । किनभने मलाई कुनै इच्छाले विश्वास दिलाउनु तर त्यसको विपरित कर्म गर्नुले अनादर गरेको प्रष्ट छ । तिमी क्रान्तिकारी हौ, सत्ताविरोधी नेता ! र त्यसका लागि हिम्मत चाहिन्छ ।
( दुख व्यक्त गर्दै )
म तिमीलाई खुब रुचाउँछु मिरिया । र यसकारण नै तिमी दोश्रो अपराधका लागि अपराधी हौ, र अन्य दुईका लागि तिमीलाई छुट छ । तिमी बडो इज्जतका साथ मर्ने छौ, एउटा विद्रोही मृत्यु ! ( ऊ बोल्दै गर्दा मिरिया आनो कुर्सीमा झस्किरहेको छ । ) मलाई धन्यवाद नदेऊ । यो त नितान्त प्राकृतिक कुरा हो । यहाँ, ( सिसि समात्छ ) यो विष पिऊ ।

( मिरियाले टाउको हल्लाउँछ । ऊ रोइरहेको छ । क्यालिगुलाले धीरताको संकेत गर्छ । )

क्यालिगुला : समय खेर नफाल । यो पिऊ ।

( मिरिया भयभित त्यहाँबाट निस्कने प्रयत्न गर्छ । तर उसैमाथि एकत्रित क्यालिगुलाको नजरबाट छलिन सक्उदैन र पकडिन्छ ऊ रङ्गमञ्चको मझधारमा । बलले क्यालिगुला उसलाई आसनमा बसाउँछ । र जबर्जस्ति त्यो विष मिरियाको दुईओठको बीचमा कोच्न थाल्छ, दह्रो मुड्कीले कसेर हान्दै । केही समयको द्वन्द्वपछि नै मिरियाले देहत्याग गर्छ । उसको अनुहारमा पसिना र रगत प्रष्ट देखिन्छ । क्यालिगुला उठ्छ, ऊ पागलजस्तो देखिएको छ र मिरियाको हातको सिसी क्यासोनियाको हातमा थमाइदिन्छ । )

क्यालिगुला : यो के हो ? विषरोधक ?
क्यासोनिया : ( शान्त मुद्रामा ) होइन महाराज । यो दमको औषधी हो ।
( छोटो मौनता )
क्यालिगुला : ( मिरियालाई हेरेर ) केही छैन । आखिर जे गरेपनि अन्त्य त यही हो । केही छिटो भन्ने मात्र हो, अथवा केही ढिलो . . .
( ऊ हतारमा बाहिर निस्कन्छ, आफ्नो हात अझै पुरिहेको छ । )
लेपिडस : ( डराएको स्वरमा ) के . . . अब के गर्ने ?
क्यासोनिया: ( आनन्दसँग ) त्यो लास हटाऊ पहिला । यो कारुणिक दृश्य भो !

( चिरिया र लेपिडसले दुईवटा पाखुरामा समातेर लासलाई घिसार्छन् )

लेपिडस : ( चिरियालाई ) हामीले छिटो गर्नुपर्छ ।
चिरिया : हामी पहिला दुईसयको संख्यामा हुनुपर्छ ।

( स्किपियो छिर्छ । क्यासोनियालाई देख्नासाथ निस्कन खोजेजस्तो गर्छ । )

क्यासोनिया : आऊ ।
स्किपियो : तपाईं के चाहनुहुन्छ ?
क्यासोनिया : नजिक आऊ ।
( उसले स्किपियोको चिउँडो धकेलेर आँखामा हेर्छे । एउटा छोटो मौनता । त्यसपछि, शालिन लवजमा । )
उहाँले तिम्रो पितालाई मार्नुभएको हो, हैन त ?
स्किपियो : हो ।
क्यासोनिया : तिमी उहाँलाई घृणा गर्छौ ?
स्किपियो : हो, म घृणा गर्छु ।
क्यासोनिया : र तिमी उहाँलाई पनि मार्न चाहन्छौ ?
स्किपियो : चाहन्छु ।
क्यासोनिया : ( उसको चिउँडोबाट हात हटाउँदै ) तर, मलाई भन किन चाहन्छौ ?
स्किपियो : किनकि म कसैसँग डराउदिनँ । उसलाई मार्नु वा आफै मर्नु, एक त म गर्ने नै छु । र तपाईंले मलाई कसैपनि घात गर्नुहुने छैन ।
क्यासोनिया : त्यो त हो । म तिमीलाई विश्वासघात गर्दिनँ । तर म तिमीलाई केही कुरा भन्न चाहन्छु, अथवा तिमीले बोलेको सुन्न चाहन्छु कि तिमीमा उत्तम गुण के छ !
स्किपियो : मेरो उत्तम गुण, मेरो घृणा ।
क्यासोनिया : म के भन्न गइरहेकि छु राम्ररी सुन । सुन्नमा फरक लागेपनि, यो कुरा खुलेको आकाशजस्तै स्पष्ट छ । र यो कुराले हाम्रो संसारमा एउटा क्रान्ति ल्याउनेछ, यदि मानिसहरुले यसलाई अनुसरण गरे भने ।
स्किपियो : हो ? के हो त्यो ?

क्यासोनिया : पर्ख ! आफ्नो बाबुको लासलाई स्मरण गर, त्यो चित्रलाई दिमागमा उतार, उसको अनुहारको पीडा सम्झ, जतिबेला उनीहरुले उसको जिब्रो थुतेका थिए । उसको मुखबाट बगेको रगतको भेल सम्झ र उसको चित्कारलाई सुन । जतिबेला ऊ प्रताडित जीवझैँ कराइरहेको थियो ।
स्किपियो : हो ।
क्यासोनिया : अब क्यालिगुला बारे सोच ।
स्किपियो : ( घृणाले उसको आवाज रुष्ट सुनिन्छ । ) अँ ।
क्यासोनिया : अब, सुन । मलाई बुझ्ने कोसिस गर ।

( ऊ बाहिर निस्कन्छे, उसको कुराले स्किपियो अल्मलिएको जस्तो देखिन्छ । हेलकन छिर्छ । )

हेलकन : क्यालिगुला यहाँ केहिबेरमा आइपुग्नु हुनेछ । मानौँ, तिमी खान खान जान्छौ, युवा कवि !
स्किपियो : हेलकन, मलाई सहायता गर ।
हेलकन : अति डरलाग्दो मेरो बाबु । र मेरा लागि कविता केहि होइन ।
स्किपियो : तिमीले मलाई मद्दत गर्न सक्छौ । तिमीलाई थाहा छ . . . धेरै कुरा ।
हेलकन : मलाई थाहा छ दिन बित्दै जाँदा, र हुर्किँदा केटाहरुले समयमा खाना खानुपर्छ . . . मलाई यो पनि थाहा छ, कि तिमीले क्यालिगुलाको हत्या गर्न सक्छौ . . .र उसले यो कुरामा वास्ता गर्दैन ।

( हेलकन बाहिर निस्कन्छ । क्यालिगुला छिर्छ । )

क्यालिगुला : ए, तिमी पो स्किपियो । ( रोकिन्छ, ऊ लज्जित भएको जस्तो देखिन्छ । ) तिमीलाई पछिल्लो पटक देखेको धेरै अघि हो । ( बिस्तारै स्किपियो सामु पुग्छ । ) आजकल के गरिरहेका छौ ? धेरैभन्दा धेरै कविता लेखिरहेको छौ, मलाई लागेको कुरा । के म तिम्रो पछिल्लो सृजना हेर्न सक्छु ?
स्किपियो : ( घृणित नजरले, अलि रिसाएझैं र आवेगमा ) हो, राजन । मैले केही कविता लेखेको छु ।
क्यालिगुला : कुन विषयमा ?
स्किपियो : ओह, त्यस्तो सघन त केही छैन । प्रकृतिको बारेमा भनौँ न ।
क्यालिगुला : एक उत्तम बिषय । विराट पनि । र प्रकृतिले तिमीलाई के गरेकी छे ?
स्किपियो : ( आफैलाई नजिक लग्दै, डरलाग्दो स्वरमा ) यसले मेरो घाउलाई कोट्टिनबाट बचाउँछे महाराज ।
क्यालिगुला : ( उत्सुकतापूर्वक, जाँगरिलो आवाजले ) तिमीले घाउ भन्यौ ? तिम्रो लवजमा रिस थियो । किनकी मैले तिम्रो बुबालाई मृत्युदण्ड दिएँ ? . . . त्यही शब्द तिमीले प्रयोग गर्यौ, यदि तिमीले यो मात्र बुझेको भए ठीक के हो भनेर ! मेरो घाउ !
( छुट्टै लवजमा ) ठीक छ, ठीक छ । बौद्धिकताको विकासमा घृणा भन्ने चिज नै हुँदैन ।
स्किपियो : मैले तपाईंको प्रकृतिबारे प्रश्नको उत्तर दिएँ ।

( क्यालिगुला बस्छ, स्किपियोलाई हेर्छ, उसको नाडी समातेर उसलाई उठ्न बाध्य पार्छ । उसले उसको अनुहारलाई दुई हातले निचोर्छ । )

क्यालिगुला : कृपया मलाई तिम्रो कविता सुनाऊ ।
स्किपियो : हुँदैन, कृपया मलाई त्यो कुरामा कर नर्गुनुस् ।
क्यालिगुला : किन हुँदैन ?
स्किपियो : मलाई कण्ठस्त छैन ।
क्यालिगुला : तिमीले सम्झन सक्दैनौ ?
स्किपियो : सक्दिनँ ।
क्यालिगुला : यसको बारेमा तिमीले मलाई बताउन सक्छौ ।
स्किपियो : ( बन्दिझैं, डराएझैँ ) मैले समान्यतया . . . कुनै सम्बन्धबारे लेखेको छु ।

क्यालिगुला : ( कामेको, सोचमग्न स्वरमा ) कसैको पाउ र पृथ्वी बीचको सम्बन्ध ।
स्किपियो : ( अचम्मित भएर ) हो, लगभग उस्तै . . . र यसले छालको आकारजस्ता रोमका पहाडबारे कुरा गर्छ र उनीहरुलाई एक्कासी महसुस भएको डरबारे . . .
क्यालिगुला : र हरिया साँझमा कराउने पंक्षीबारे पनि !
स्किपियो : ( असाध्यै भावुक भएर ) हो हो, र अद्भूत समय त त्यो हुन्छ जतिबेला सम्पूर्ण आकाश रातो र सुनौलो भएर मुस्काँउछ र आफ्नो अर्को आयाम देखाउँछ, तिमतिमाइरहेका ताराहरुसँगै चम्किँदै ।
क्यालीगुला : र रुख धुँवा र खोलाको सुसुप्त गन्ध फैलिरहेको कुहिरोसँग मिसिन्छ ।
स्किपियो : ( परमानन्दको भावमा ) हो, र फट्याङ्ग्राहरुको चाल, ठण्डीले चिस्याइदिएको आद्र वायू, गाडाको निरन्तर घटकघटक आवाज र किसानको हल्ला, कुकुरको भुकाई पनि. . .
क्यालीगुला: अमलाको जंगलमा छिरेको बाटोको छायाँ . . .
स्किपियो : हो हो । वास्तवमा त्यही नै हो . . . तर तपाईंलाई कसरी थाहा भयो ?
क्यालीगुला : ( स्किपियोलाई आफ्नो छातितिर तानेर ) म अचम्मित छु ! शायद हामी दुवैलाई एउटै गौण सत्यले डाकिरहेको छ ।
स्किपियो : ( बडो हर्षका साथ, क्यालिगुलाको छातिमा शिर राखेर अँगाल्दै ) खैर ! यो सबले के फरक पार्छ र ? मलाई के थाहा छ भने, मैले अनुभूत गरेका सबै कुरा प्रेममा परिवर्तन हुन्छन् ।
कयालिगुला : ( उसको कपाल सुमसुम्याउँदै ) त्यो… स्किपियो, महान हृदयको विशेषाधिकार हो । र म कसरी इच्छा गरुँ कि तिम्रा कुरा बाँड्न सकुँ . . . तिम्रो पारदर्शिता ! तर जीवनका प्रति मेरो भोक असाध्यै छ । प्रकृतिले मलाई कहिल्यै तृप्त पार्न सक्ने छैन । तिमी पृथक दुनियाँसँग सम्बन्धित छौ र तिमीले यो बुझ्न सक्दैनौ । तिमी भलाइका लागि एकचित्त छौ र म, म विपतको लागि दत्तचित्त छु ।
स्किपियो : म बुझ्छु महाराज !
क्यालिगुला : होइन, मभित्र धेरै भित्र केही चिज गहन छ . . मौनताको पिँधहिन गहिराई, दुषित जलको कुण्ड र कुहिएका झार ।
( हाउभाउ तत्कात परिवर्तन गर्दै )
तिम्रो कविता अति सुन्दर होलाजस्तो छ, यदि तिमी मेरो विचार चाहन्छौ भने . . .
स्किपियो : ( उसको शिर क्यालिगुलाको छातिमा नै छ ) भन्नुस् न ?
क्यालिगुला : त्यो सब कताकता . . . प्राणविहिन छ ।
स्किपियो : ( पछि हटेर, मानौँ कि सर्पले डसेको छ । क्यालिगुलालाई डराएर हेर्दै, ऊ रुन्छ ) अहो, तपाईं जनावर हो, एक बिभत्स पशु ! तपाईंले मलाई फेरि मूर्ख बनाउनु भयो । मलाई थाहा छ ! तपाईं ममाथि छल गर्दै हुनुहुन्छ, होइन त ? र अहिले….. अहिले तपाईं सफल भएकोमा प्रफुल्ल हुनुहुन्छ ।
क्यालिगुला: ( दुखी लवजमा ) तिम्रो कुरामा सत्यता छ । म छल गरिरहेको थिएँ ।
स्किपियो : ( उस्तै हतास स्वरमा ) कस्तो कपटी र कालो मुटु रहेछ तिमीसँग । र यो सब दुष्टता र घृणाले तिमीलाई कति पिडा दिन्छ होला !
क्यालिगुला : ( समान्य लवजमा ) बस्, अति भो !
स्किपियो : म तपाईंलाई कति घृणा गर्छु ! र तपाईं माथि दयाभाव देखाउँछु !
क्यालिगुला: ( झोक्किँदै ) बस्, मैले भनिसकेँ ।
स्किपियो : र कति बिभत्स र एकान्त हुनुपर्ने यहाँ !
क्यालिगुला : ( रिसले चुर भएर, उसको कठालो समात्दै र घिच्याउँदै )
एकान्त !
यसबारे तँलाई के थाहा छ ? सिर्फ कवि र  एकान्तको कमजोरी बुझेको छस् तैँले ।
तैँले एकान्तबारे बकबक गरिस् । तर तँलाई यो थाहा हुने छैन कि यहाँ कोही एक्लो छैन भनेर ।
हामी भूत र भविष्यको चपेटामा परिरहेका हुन्छौँ । हामीले जसको हत्या गरेका छौँ ती सदा हाम्रो साथमा हुन्छन् ।
तर उनीहरु कुनै ठूलो बिघ्न होइनन् । बिघ्न त यो हो, जसलाई हामीले प्रेम गर्छौँ जसबाट हामीले प्रेम पाउछौँ र जसलाई हामी घृणा गछौँ ।
पश्चताप, आकांक्षा, तिक्तता र मिठास, वेश्या र अप्सराहरु, त्यो आकाशीय झुण्ड ! सधैँ, सधैँ हामीसँग हुन्छन् ।
( उसले स्किपियोलाई छाडिदिन्छ र आनो स्थानमा फर्किन्छ )
एक्लो  ! 
अँ, यदि यो एकान्तमा मात्र, यो पिशाचिएको मेरो फुङ्गता, म बुझ्न सक्छु, तर क्षणको लागि, वास्तविक एकान्त, वास्तविक मौनता, वृक्षको त्यो कहालीलाग्दो स्थिरता !

( थकित मुद्रामा बस्छ )

एकान्त ? अँह, स्किपियो, मेरो एकान्तपन त दाँत किटकिटाइरहेको छ, पट्यारिलो ध्वनीसँगै कुरुप भएको छ । र जब म कुनै स्त्रीलाई आफ्नो बनाउँछु तब हामीमाझ एउटा अँध्यारो छाउँछ र म सोच्छु, अहिले मेरो शरीरको पोषण पुगेको छ । तर अन्तयमा म आफूलाई, स्वयं आफ्नो भएको आभास गर्छु, जीवन र मृत्युको बिचमा स्थित । ओह, त्यसपछि मेरो एकान्त मैलिन्छ, त्यो मेरो आडकी स्त्रीबाट आइरहेको आनन्दको बासी सुगन्धले !

( एउटा लामो मौनता, क्यालिगुला थकित र मुर्छित देखिन्छ, स्किपियो उसको पछाडि जान्छ र ऊ भएतर्फ आउँछ । ऊ पछाडिबाट बिस्तारै आफ्नो हात उसको काँधमा राख्छ, र क्यालिगुलाले पनि यताउता नहेरिकन आफ्नो हात स्किपियोको माथि राख्छ । )

स्किपियो : सबै मान्छेमा गुप्त धीरता हुन्छ । यसले उनीहरुलाई सहन गर्न सहयोग गर्छ, र उनीहरु त्यसतर्फ फर्किन्छन् जतिबेला जीवनले उनीहरुलाई चिरस्थायी हुनबाट धेरै पर धकेलिसकेको हुन्छ ।
क्यालिगुला : हो स्किपियो ।
स्किपियो : के तिम्रो जीवनमा त्यस्तो कुनै दयाको कुरा छैन ? त्यस्तो कुनै आश्रय, कुनै मनोदशा जसले यी आँसुलाई सजिलोसँग बहन देओस् ? त्यस्तो कुनै ढाडस ?
क्यालिगुला : छ, केही छ मसँग पनि त्यस्तो !
स्किपियो : त्यो के हो ?
क्यालिगुला : ( अति शान्त मुद्रामा ) घृणा !

पर्दा 

___________________________________
योभन्दा अघि के भएको थियो पढ्नका लागि
भाग- १, यहाँ छ-
kavyalaya.com/caligula-part-1

Facebook Comments

You may also like

error: Content is protected !!