CALIGULA- part 1, TriVeni brings Albert Camus @ 'काव्यालय-दोभान'

क्यालिगुला (भाग : एक)

दृश्य

(केही भारदार, एकजना वृद्ध भारदार पनि, उनीहरु विशाल राजदरबारको सभा–कक्षमा भेला भएका छन् । सबै चिन्तित मुद्रामा देखिन्छन् ।)

पहिलो भारदार : अहिलेसम्म केही अत्तोपत्तो छैन ।
वृद्ध भारदार : हिजोको रात कुर्दैमा बित्यो, आजको बिहान पनि ।
दोस्रो भारदार : तीन दिन भै’सक्यो समाचार नआएको । अचम्म !
वृद्ध भारदार : हाम्रा दूत बाहिर जान्छन्, आँउछन् । सधैँ नै शिर झुकाएर टाउको हल्लाउने, उनीहरुको उत्तरमा पुनरावृत्ति हुन्छ, “अत्तोपत्तो छैन” !
दोस्रो भारदार : उनीहरु राज्यका सबै कुनाकाप्चामा पुगेका हुन्, यो भन्दा अधिक के नै गरुन् र ?
पहिलो भारदार : हामीसँग धैर्यको विकल्प छैन । यतिबिघ्न बाधा सहनुको कुनै उपलब्धी रहेन । शायद, हामीलाई अकस्मात छोडेझैं, ऊ अकस्मात फर्किन पनि सक्छ ।
वृद्ध भारदार : जब दरबार छाड्दै गर्दा मैले उसलाई देखेको थिएँ, उसका आँखामा अनौठो दृष्टि थियो ।
पहिलो भारदार : अवश्य ! मैले पनि त्यस्तै देखेँ । वास्तवमा, मैले उसलाई “गाह्रो-पिरो केही छ ?” भनेर सोधेँ पनि ।
दोस्रो भारदार : के, उसले उत्तर दियो ?
पहिलो भारदार : एक शब्द, “छैन” !

( केहीक्षणको मौनता । हेलकन भित्र छिर्छ । ऊ प्याज चपाइरहेको छ । )

दोस्रो भारदार : ( उस्तै निरास मुद्रामा ) यी सबै अति तनावयुक्त छन् ।
पहिलो भारदार : अँ, सबै युवा यस्तै हुन्छन् ।
वृद्ध भारदार : शुभवचन ! उनीहरु कुरालाई गम्भिर रुपमा लिन्छन् । तर समयले हरचिजलाई सामान्य पार्दै लैजान्छ ।
दोस्रो भारदार : के तपाईंलाई त्यस्तो लाग्छ ?
वृद्ध भारदार : निःसन्देह ! एउटी मरेकी कन्याको लागि दर्जनौँ बाँचेका युवक मर्छन् ।
हेलकन : हँ ? उसोभए तपाईंलाई घटनाको पछाडि युवती थिई भन्ने लाग्छ ?
पहिलो भारदार : अरु के हुन सक्छ र ? खैर ! ईश्वरलाई धन्यवाद । दुःखको अन्त्य अवश्यम्भावी छ । के हामी मध्ये कै कोही उसका खातिर वर्षभरि आँसु चुहाएर बस्छौँ र ?
दोस्रो भारदार : म सक्दिनँ । कुनैपनि हालतमा ।
पहिलो भारदार : कसैले त्यसो गर्न सक्दैन ।
वृद्ध भारदार : जिन्दगी……. बाँची नसक्नुको हुनेछ, कसैले उसो गरेमा ।
पहिलो भारदार : साँच्चै । मलाई नै हेर्नोस् न, पोहोर श्रीमती गुमाएँ । कैयौं रात आँसु बगाएर उसलाई बिर्सेको हुँ । अहिले पनि, कहिलेकाहीँ हृदय भक्कानिएर आँउछ । तर, खुशी नै छु । त्यो कुराले आजकल ठूलो महत्व राख्दैन ।
वृद्ध भारदार : साँच्चै ! प्रकृति विशाल पाठशाला हो । क्रमशः बाँच्न सिकाँउछ ।

( चिरियाको प्रवेश )

पहिलो भारदार : अँ . . . ?
चिरिया : अहिलेसम्म पत्तो छैन ।
हेलकन : हेर्नोस् भद्रजन, चिन्ता वा विलापको कुनै औचित्य छैन ।
पहिलो भारदार : समर्थन !
हेलकन : चिन्ताले व्यथा निचोर्दैन । फेरि यो भोजनको समय पनि हो ।
वृद्ध भारदार : अवश्य ! हामी छायाँको शिकार गर्न सक्दैनौँ ।
चिरिया : मलाई खतरा महसुस भै’रहेको छ । तर, हरचिज आफ्नै लयमा गै’रहेको थियो । शासकको स्थानमा, ऊ आफैमा पूर्ण थियो ।

दोस्रो भारदार : हो नि ! वास्तवमा हामीले खोजेको जस्तै, ‘इमान्दार’ र ‘अदक्ष’ !

पहिलो भारदार : तर तपाईंलाई के आइपर्यो ? यतिबिध्न पिरोलिनुको कुनै तात्पर्य देख्दिनँ म ! हामीसँग उसमा परिवर्तन आउला भन्न सक्ने कुनै आधार पनि छैन । भनौँ न, उसले द्रुसिल्लालाई प्रेम गर्थ्यो । मात्र प्राकृतिक…… ऊ त उसकी बहिनी थिई । फेरि, मानौँ उसको ऊप्रतिको प्रेम दाइले गर्नेभन्दा कुनै हदसम्म बेसी थियो, तथ्य काफी छ ! यसमा म ठोकुवा गर्न सक्छु ! तर यो हल्ला दूर सम्म फिँजिदै छ, सम्पूर्ण रोम नै अचम्मित छ । किनकी त्यो केटी मरी ।

चिरिया : हुनसक्छ, तर, मलाई डर लागिरहेको छ, यो घटनाले मूर्झाइरहेको छ मलाई ।
वृद्ध भारदार : पक्कै पनि, हावा नलागी पात हल्लिँदैन ।
पहिलो भारदार : हरहालमा यो घटनालाई, राज्यको चासोको विषय हुनबाट रोक्नुपर्छ । उसको राज्यसँगको विछोड . . . मानौँ न, एउटा पश्चात्तापपूर्ण सामिप्यता । यसो हुनेमा कुनै सन्देह थिएन, तर यतिबध्न होला भनेर कल्पना भने गरिएको होइन ।
हेलकन : तपाईं कसरी भन्न सक्नुहुन्छ कि ‘द्रुसिल्ला’ यो सब हुनुको कारण हो भनेर ?
दोस्रो भारदार : अरु, को नै पो छ र ?
हेलकन : अहिलेसम्म तोकेर नै यो ‘ऊ’ भन्न सकिने अवस्था छैन । जब घटनाको समीक्षक चुनिन्छ, हरिलठ्ठक किन नरोज्ने, ठयाक्कै खोजेजस्तै ?

(युवा स्किपियोको प्रवेश। चिरिया ऊतर्फ लम्किन्छ । )

चिरिया : उसोभए ?
स्किपियो : बेखबर ! केही किसानले गएको राती यहीँ, रोम वरपर देखेजस्तो लाग्छ भनेका छन्, तुफानसँगै बत्तिएको ।

( चिरिया भारदारको पछि उभिन्छ, स्किपियो उसको । )

चिरिया : तीन दिन भयो, हैन त स्किपियो ?

स्किपियो : पक्कै पनि . . . म त्यहाँ थिएँ, सदाझैँ उसलाई पच्छ्याइरहेको । ऊ ‘द्रुसिल्ला’को लाससामु पुग्यो । आफ्ना दुई औँला बिस्तारै लासमाथि गाड्यो र विचारमग्न भई कतै हरायो, निकैबेरसम्म । त्यसपछि केहीबेर टहलिएर ऊ निस्क्यो, शान्त मुद्रामा. . . त्यसपछि त हामी सबैले उसलाई नै खोजिरहेका छौँ । वियोगमा . . .

चिरिया : ( मुन्टो हल्लाउँदै ) ऊ साहित्यमा अत्यन्त रुचि राख्ने जवान थियो ।

दोस्रो भारदार : अहो, तपाईंलाई थाहा छ ?… उसको उमेरमा . . .
चिरिया : उसको उमेरमा शायद, तर उसको स्थानमा भने होइन ! कलाकारिक शासक, पृथकता हो । म तपाईंलाई ठोकुवा गर्छु कि हामीले यस्ता एक वा दुई पायौँ, राज्यमा संकट मात्र आयो । तर अन्यलाई पूर्ण चेत थियो कि उनीहरु प्रजाका सेवक हुन् ।
पहिलो भारदार : यसले घटनालाई समयको लयसँगै बगाउन मद्दत गर्छ ।
वृद्ध भारदार : एक मानिस, एक काम । वास्तवमा हुनुपर्ने यो हो ।
स्किपियो : हामी के पो गर्न सक्छौँ र, चिरिया ?
चिरिया : केही सक्दैनौँ ।
दोस्रो भारदार : हामीसँग धैर्यको विकल्प छैन । यदि ऊ फिरेन भने, उत्तराधिकारी खोज्नुपर्ने हुन्छ । हामीबीच, योग्य व्यक्तिको कमी छैन ।
पहिलो भारदार : त्यो त छैन । तर उत्तम पुरुषको कमी भने छ ।
चिरिया : मानौँ… ऊ कुरुप भावमा फर्कियो भने ?
पहिलो भारदार : हो, ऊ एक मात्र उत्तम छ । हामीले उसलाई सहजता प्रदान गर्नेछौँ ।
चिरिया : यदि उसले गल्ती महसुस गरेन भने ?
पहिलो भारदार : ( हाँस्छ ) यदि उसो भएमा, मित्र, यो नबिर्सनु कि मैले कुनै समय विद्रोही घोषणापत्र लेखेको थिएँ । तपाईं सम्पूर्ण नियम त्यहाँ पाउनु हुनेछ ।
चिरिया : म एकपटक हेर्नेछु… यदि अवस्था त्यहाँसम्म पुग्यो भने ! तर मैले विशेषतः आफ्नो पुस्तक हेर्नु पर्नेछ ।
स्किपियो : एकैक्षण समय लिएँ, रिसानी माफ होस् . .

( स्किपियो, बाहिर निस्कन्छ । )

चिरिया : उनी रिसाए ।
वृद्ध भारदार : स्किपियो युवा छ, अक्सर युवाहरु एक–अर्काका समर्थक हुन्छन् ।
हेलकन : स्किपियोले कुनैपनि हालतमा मान्दैन ।

( राजकीय अङ्गरक्षक प्रवेश गर्छन् । )

सुरक्षाकर्मी : क्यालिगुलालाई राजउद्यानमा देखियो ।

( सबैजना बाहिर निस्कन्छन् । केही समयका लागि रङ्गमञ्च खाली हुन्छ । क्यालिगुला बिरालोको चालमा बाँयापट्टिबाट प्रवेश गर्छ । उसका खुट्टामा हिलो टाँसिएको छ, आभूषणमा फोहर पनि, कपाल भिजेको, ऊ असाध्यै चिन्तित देखिन्छ । उसले बारम्बार हातले मुख छोपिरहेको छ । त्यसपछि ऊ ऐनाको सामुन्ने पुग्छ, अचानक रोकिन्छ जब उसले, आफैँलाई ऐनामा देख्छ । केही समय फुसफुस आवाज निकाल्दै एक्लै गुनगुनाउँछ र दाँयातर्फ बस्छ । उसको हात घुँडामुनि हल्लिरहेको छ । हेलकन छिर्छ र निस्कन्छ । रङ्गमञ्चको पल्लो कुनोमा पुगेपछि क्यालिगुलालाई देखेर रोकिन्छ र मौन उभिन्छ । क्यालिगुलाले फर्केर उसलाई हेर्छ । एक छोटो मौनता कायम हुन्छ । )

हेलकन : ( रङ्गमञ्चको कुनाबाट ) शुभप्रभात क्याअस !
क्यालिगुला : ( सामान्य लवजमा ) शुभप्रभात हेलकन ।

( पुनः छोटो मौनता )

हेलकन : तपाईं थकित देखिनुहुन्छ नि ?
क्यालिगुला : म धेरैबेर हिँडें ।
हेलकन : अँ, तपाईं निकै समयअघि निस्कनु भएको थियो ।

( पुनः मौनता )

क्यालिगुला : भेट्न कठिन थियो ।
हेलकन : के कुरा भेट्न कठिन थियो ?
क्यालिगुला : जसका लागि म निस्केको थिएँ ।
हेलकन : तात्पर्य ?
क्यालिगुला : ( उस्तै लवजमा ) जून..।
हेलकन : के ?
क्यालिगुला : हो, म जून चाहन्थेँ ।
हेलकन : अँ . . .
( मौनता । हेलकन क्यालिगुला भएतर्फ आँउछ । )
अनि तपाईं किन चाहनुहुन्थ्यो जून ?
क्यालिगुला : हेर . . . त्यो पनि मैले नपाएको मध्येकै एक हो ।
हेलकन : अनि….. अब तपाईं सन्तुष्ट होइबक्सन्छ त ?
क्यालिगुला : अँह, मैले बुझ्नै  सकिनँ ।
हेलकन :  अति र्ददनाक !
क्यालिगुला : अँ, त्यसैले म थकित छु । ( चुप लाग्छ ) हेलकन !
हेलकन : भन्नुस् क्याअस ?

क्यालिगुला : निसन्देह ! तिमी मलाई पागल सम्झिरहेका छौ ।

हेलकन : तपाईंलाई राम्ररी थाहा छ नि, मैले  त्यस्तो कहिल्यै सोच्दिनँ ।

क्यालिगुला : अँ, हो . . . सुन ! वास्तवमा म बौलाह होइन । मैले कहिल्यै महसुस गरिनँ ।
मलाई के भएको छ भन्ने कुरा अति सामान्य छ, अचानक ममा असम्भवका लागि आकांक्षा पलायो । बस् यति नै ।  ( रोकिन्छ ) वास्तवमा वस्तुहरु जे छन्, मेरो विचारमा, सन्तोष भन्दा ती धेरै पर छन् ।

हेलकन : धेरैले तपाईंको विचार बाँड्छन् ।

क्यालिगुला : त्यो त हो । तर यी कुरा पहिल्यै, मैले महसुुस गरिनँ । अहिले बल्ल थाहा लाग्यो ।
( अझै पनि उस्तै सामान्य लवजमा ) साँच्चै, यो हाम्रो संसार, वस्तुपरक योजना जो मान्छेले भन्ने गर्छन्, साँच्चै असहनिय छन् । त्यसैले त म जून चाहन्छु, वा खुशी, वा सुवान्त सुखाय । केही… वास्तवमा, जुन सुन्दा अनौठो होस्, र यो भूगोलभन्दा परको होस् !

हेलकन : त्यो, मात्र सिद्धान्तमा मीठो सुनिन्छ । तर व्यवहारमा, कसैले पनि यसलाई निचोडसम्म वरण गर्न सक्दैन ।

क्यालिगुला : ( तन्किएर, तर अझैपनि पूर्ण सालिनताका साथ )
तिमी त्यहाँनेर गलत छौ । यसो किन लाग्छ भने, कसैले पनि यी नियमलाई अन्तयसम्म पच्छ्याउँदैनन् जबसम्म प्रतिफल भेटिँदैन । यहि कुराको त खाँचो छ, मैले जुनसुकै हालतमा पनि भन्नैपर्छ, कि वास्तवमा सत्य यहि हो ।
( हेलकनको अनुहारमा विचरण गर्छ )
म देख्न सक्छु, त्यो पनि, जुन तिमी सोचिरहेका छौ । एउटी महिलाको मृत्युमा सघन आपत्ति ! तर वास्तविकता अर्कै छ । म सम्झन्छु केही दिन पहिले मरेकी ऊ, जसलाई म असाध्यै प्रेम गर्थेँ । तर प्रेम, यो के हो ? एक जोडिएको तर्क मात्र । र म तिमीलाई वाचा गर्छु कि उसको मृत्यु यो सबको कारण होइन । यो सत्यको संकेत हो, जसले मेरा लागि अब ‘जून’ महत्वपूर्ण बनायो । बच्चाझैें सरल, वास्तविक, लगभग हाँस्यास्पद सत्य… तर जो असाध्यै तेल पेलेपछि मात्र भेटिन्छ र थेग्न फलामको चिउरा चपाउनु पर्छ ।

हेलकन : के म जान्न सक्छु त्यो के हो, जुन सत्य तपाईंले खोजी भेट्टाउनुभयो ?
क्यालिगुला : ( उसका आँखा मोडिन्छन्, लयविहीन स्वरमा ) मान्छे मर्छ, र उनीहरु खुशी छैनन् ।
हेलकन :  ( छोटो मौनतापछि ) कुनैपनि हातलमा, क्यालिगुला, यो सत्य हो जुन अवस्थामा देखापर्छ, त्यति धेरै विघ्न रहित भएर । मात्र ती मानिसलाई हेर्नुहोस्, यो तपाईंको सत्यले उनीहरुलाई आनन्दसँग भोजन गर्नबाट रोक्दैन ।
क्यालिगुला : ( अचानकको आवेगसँग ) यो सबैले प्रमाणित गर्छ कि म झुटले, स्वभ्रमले घेरिएको छु । तर मलाई यी कुराले पुगिसक्यो । म इच्छा गर्दछु कि मानिसहरु सत्यको किरण स्पर्श गरी बाँचुन् । र मसँग उनीहरुलाई यो गर्ने बनाउने सामर्थ्य पनि छ ! म जान्दछु उनीहरुलाई के चाहिन्छ र के पाएका छैनन् । उनीहरु बोधरहित छन् र उनीहरुलाई शिक्षक चाहिएको छ, यस्तो कोही… जसले बुझोस् कि ऊ आफूले के भनिररहेछ ।
हेलकन : नरिसाइबक्स्योस् क्याअस । यदि मैले तपाईंलाई सुझावको शब्द दिएँ भने. . . तर त्यसले धैर्य गर्न सक्छ । पहिले, हजुरले आराम गर्नुपर्छ ।
क्यालिगुला : ( बिस्तारै बस्छ, उसको स्वर पुनः सामान्य हुन्छ । ) त्यो असम्भव छ । हेलकन, म उपरान्त कहिल्यै आराम गर्नेछैन ।
हेलकन : तर… किन ?
क्यालिगुला : यदि म सुतेँ भने, मलाई जून कसले ल्याइदिन्छ ?
हेलकन :  ( मौनता केहीबेर ) त्यो सत्य हो ।
क्यालिगुला : ( यत्नका साथ उभिन्छ ) सुन हेलकन . . म खुट्टाको आवाज सुनिरहेछु, स्वर पनि । केही नबोल र बिर्स कि तिमीले मलाई देख्यौ ।
हेलकन : मैले बुझेँ ।
क्यालिगुला : ( पछाडि हेर्दै ढोकातर्फ जान्छ । ) र कृपया मलाई साथ देऊ र सहयोग गर, अहिलेदेखि नै ।
हेलकन : मैले सहयोग नगर्ने कुनै कारण नै छैन, क्याअस । तर मलाई असाध्यै कम कुरा थाहा छ, र अल्पज्ञानले मलाई आकर्षण गर्छ । म तपाईंलाई कुन कुरामा सहयोग गर्न सक्छु ?
क्यालिगुला : अँ मार्गमा . . . असम्भवको ।
हेलकन : म पूर्ण यत्न गर्नेछु ।

( क्यालिगुला बाहिर जान्छ । स्किपियो र क्यासोनिया हतारमा छिर्छन् । )

स्किपियो : कोही छैन ! तपाईंले उसलाई देख्नुभएन ?
हेलकन : नाइँ ।
क्यासोनिया : मलाई बताऊ हेलकन । के तिमी ढुक्कसँग भन्न सक्छौ कि जानुपूर्व उसले तिमीलाई केही बताएन ?
हेलकन : म व्यक्तिको रहस्य पर्दाफास गर्ने जासुस होइन । म उहाँको प्रजा हुँ । मात्र द्रष्टा । भविष्यको चिन्तक ।
क्यासोनिया : कृपया, त्यसरी नभन ।
हेलकन : प्रिय क्यासोनिया, क्याअस पूर्ण आदर्शवादी होइबक्सन्छ, जुन हामी सबैलाई थाहा छ । उहाँ आफ्नो सिद्धान्तको पुजारी हो, र कसैले पनि यकिन साथ भन्न सक्दैन कि सो कुराले उहाँलाई कहाँसम्म डोहोर्याउँछ . . . तर, तपाईंलाई आपत्ति छैन भने, म भोजनका लागि निस्कनेछु ।

(हेलकन बाहिर निस्कन्छ । )

क्यासोनिया : ( गाउँछे )
उहाँलाई जाँदै गर्दा दरबारका एक सैनिकले देखेको रहेछ ।
तर सम्पूर्ण रोमले क्यालिगुलालाई जताततै देख्छ ।
र क्यालिगुला,
स्वाभाविक रुपमा उहाँले आफ्नो विचार सिवाए केही देख्नुहुन्न ।
स्किपियो : कस्तो विचार ?
क्यासोनिया : म कसरी बताउन सक्छु, स्किपियो ?
स्किपियो : के तपाईं ‘द्रुसिल्ला’ बारे सोचिरहनु भएको छ ?
क्यासोनिया : शायद । एउटा तथ्य त सत्य छ, उहाँले उनलाई प्रेम गर्नुहुन्थ्यो । र त्यो बडो कृदन्त क्षण हुन्छ, जब आज कोही मर्छ जसलाई हिजोसम्म तपाईं अँगालिरहेको हुनुहुन्थ्यो ।
स्किपियोः ( खुइय.. सुस्केरा हाल्दै ) र तपाईं . . . ?
क्यासोनिया : म त दरबारकी, भरोसावान स्वामिनी हुँ । त्यो नै मेरो भूमिका हो ।

स्किपियो : क्यासोनिया, हामीले जसरी पनि उहाँलाई बचाउनु पर्छ ।

क्यासोनिया : उसोभए, तिमीले पनि उहाँलाई प्रेम गर्छौ ?

स्किपियो : हजुर । उहाँ मसँग असाध्यै भद्र हुँदै आइरहनु भएको छ । उहाँ मलाई प्रोत्साहन गर्नुहुन्छ, उहाँले सुनाएका केही कुरा मैले कहिल्यै पनि बिर्सने छैन । उहाँले मलाई भन्नुभएको थियो, जीवन सरल छैन, तर यसमा आनन्द छ । धर्म, कला, र प्रेम जो अरुमा झल्किएको हुन्छ । र उहाँले भन्नुभएको थियो कि मान्छेले जीवनमा गर्ने गल्ती एक मात्र छ, त्यो हो उनीहरु कसैको दुःखको कारण बनिदिन्छन् । उहाँले सिर्फ पुरुष बन्ने यत्न गर्नुभएको थियो ।

क्यासोनिया : ( उठेर ) ऊ सिर्फ बालक हो ! ( ऊ ऐनाको सामु पुग्छे र आँफैलाई नियाल्छे । ) त्यो एकमात्र ईश्वर…. जो मेरो तनभित्र छ, र अब मैले त्यो आफ्नो ईश्वरसँग क्याअसलाई पुनः फिर्ता पाउनका खातिर प्रार्थना गर्नुपर्छ ।

( क्यालिगुला छिर्छ । क्यासोनिया र स्किपियोलाई हच्किएको देखेर पुनः पछाडितर्फ धकेलिन्छ । सोहि समयमा धेरैका सङ्ख्यामा मानिस विपरित दिशाबाट प्रवेश गर्छन् । दरबारिया र नाट्यप्रमुख । उनीहरु केहीसमयका लागि रोकिन्छन् जब तिनको नजर क्यालिगुलामा पर्छ । क्यासोनिया फरक्क फर्किन्छे । ऊ र स्किपियो दुगुरेर क्यालिगुलाको सामु पुग्छन् । )

नाट्यप्रमुख : ( आत्तिएको लवजमा ) हामी . . . हामीले तपाईंलाई खोजिरहेका छौँ सम्राट, विभिन्न स्थानमा !
क्यालिगुला : ( झोँक्किएझैँ ) ए, थाहा पाएँ ।
नाट्यप्रमुख : हामी . . . मेरो मतलब . . .
क्यालिगुला : ( ककर्श आवाजमा ) तिम्रो मतलब के ?
नाट्यप्रमुख : हामी तनावपूर्ण थियौेँ, राजन !
क्यालिगुला : ( समिप पुगेर ) तिमी तनावपूर्ण हुने कारण के थियो ?
नाट्यप्रमुख : साँच्चै . . . अँ . . ( श्वास तानेर ) यथार्थमा, तपाईंलाई थाहा नै छ, राज्यको ढुकुटीसँग सम्बन्धित केही काम निम्ट्याउनु पर्ने छ ।
क्यालिगुला : ( जोडजोडले हाँस्दै ) अँ, हो त । ढुकुटी ! त्यसो पो ! प्रमुख महत्वको विषय, ढुकुटी !
नाट्यप्रमुख : हजुर, यथार्थ ।
क्यालिगुला : ( ऊ अझै हाँस्दै छ, क्यासोनियालाई सोध्छ ) के तिमी स्वीकार्दिनौ प्रिय ? ढुुकुटी नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण तत्व हो !
क्यासोनिया : होइन क्यालिगुला । त्यो प्रमुख पक्ष होइन ।
क्यालिगुला : त्यसले तिम्रो अज्ञानता झल्काउँछ । हामी हाम्रो ढुकुटीमा असाध्यै चाख राख्छौँ । सबथोक महत्वपूर्ण छ, हाम्रो कर प्रणाली , नागरिक नीति, वैदेशिक कुटनीति, सैनिक हातहतियार, र कृषिका नियम । सबैथोकको अति महत्व छ । म तिम्रो विचार मान्दछु । र सबैथोकको बराबर अस्तित्व छ । रोमको सुन्दरता र तिम्रो टाउको दुखाई . . . अँ, साँच्ची, म मेरो दिमागलाई ती सबमा परिचालन गर्ने छु । र सुरु गरौेँ . . . अहिलेलाई सुन नाट्यप्रमुख …
नाट्यप्रमुख : हामी सुनिरहेका छौँ राजन् ।

( दरबारिया अगाडी आँउछ । )

क्यालिगुला : तिमी हाम्रो बफादार पात्र हौ, हैन त ?
नाट्यप्रमुख : ( कामेको स्वरमा ) ह..हजुर ! राजन . . .
क्यालिगुला : ठीक छ, म तिमीलाई केही कुरा भन्न चाहान्छु । हामी हाम्रो अर्थ प्रणालीमा पूर्णतया परिवर्तन ल्याउँदै छौँ । दुई तहमा । अनपेक्षित कायापलट ! म विस्तार गर्नेछु नाट्यप्रमुख . . . जब दरबारिया जान्छन् ।

( दरबारिया निस्कन्छन्, क्यालिगुला बस्छ । क्यासोनियाको आडमा, उसको हातभित्र आफ्नो हात घुसाएर )

क्यालिगुला : ल, मेरा कुरा टिपोट गर । हामीले यसबाट सुरुवात गर्नेछौँ । त्यो, यो हो कि, सबै दरबारिया जो राज्यभरि छन् उनीहरुसँग भएको सम्पतिको सानोभन्दा सानो अंश उनीहरुका सन्तानमा हस्तान्तरण हुने छैन र त्यो सम्पति राज्यको ढुकुटीमा संग्रहित हुनेछ ।
नाट्यप्रमुख : तर महाराज . . .
क्यालिगुला : मैले अझै तिमीलाई बोल्ने अनुमति दिएको छैन ! जसै आवश्यकताको महसुस हुनेछ, हामीले यिनीहरुलाई मार्नुपर्नेछ । उनीहरुको मृत्युको क्रमानुसार सूची समेत निर्माण गरौँ । जब आंकाक्षा पुरा हुन्छन्, हामी सिद्धान्त परिवर्तन गर्न सक्छौँ । र पक्कै पनि, हामी उनीहरुको पूँजीलाई जफत गर्नेछौैँ ।
क्यासोनिया : ( आफ्नो हात तानेर ) तर , तपाईंमाथि के आइलाग्यो ?
क्यालिगुला : वास्तवमा उनीहरुको बहिर्गमन आदेशको कुनै महत्व छैन । तर पक्कै, यी सबै योजनाको बराबर महत्व छ । वास्तवमा ती सबैजना बराबरवाला छन्, त्यसैले ती सबै बराबर दोषी छन् !
( नाट्यप्रमुखलाई, आज्ञार्थी मुद्रामा ) तिमीले यो राजाज्ञाको राज्यभर तुरुन्त प्रचार गर र हेर, यो तत्काल कार्यान्वयन हुन्छ । राज्यका निवासीलाई यो नियममाथि आज साँझ नै हस्ताक्षर गर्न लगाऊ र महिनाभरमा पूर्णतः कार्यान्वयन हुनुपर्छ । आफ्ना सूचना-अधिकारीलाई तत्काल खटाई हाल !

नाट्यप्रमुख : राजन्, मेरो आश्चर्य छ, यदि तपाईंले महसुस गर्नुभयो . . .
क्यालिगुला : मैले महसुस गरेँ. . . ? अरे राम्ररी सुन्, मूर्ख ! यदि धनको महत्व अत्याधिक छ भने, मानव जीवनको केही हुँदैन । यो तेरो लागि बोध्य छ । तैँले जसरी सोच्ने मानिसहरु मेरो आज्ञालाई शिरोपर गर्न विवश छन्, र धन नै एक चिज हो जुन गन्य छ र उनीहरु वा अरु कसैको जीवनको कुनै महत्व छैन । म तार्किक हुन दृढ छु र मसँग मेरो इच्छापूर्तिको निमित्त ताकत छ । अहिले तैँले देख्नेछस् कुन तर्कले तँलाई पिरोल्ने छ ? म विरोधाभास र विरोधीलाई निमेट पार्ने छु । यदि आवश्यक देखिएमा, म तँबाट नै सुरु गर्नेछु !
नाट्यप्रमुख : राजन्, मेरो कर्मले तपाईंलाई विश्वास दिलाउनेछ । यो म प्रण गर्छु ।
क्यालिगुला : र मेरो पनि, जुन म ठोकुवा गर्छु । हेर न, तिम्रा कुराहरु मनन गर्न म कति तयार छु, र मेरो योजनामा अर्थलाई प्रमुख स्थान बनाउन पनि । साँच्चै तिमीले मप्रति गर्व गर्नुपर्छ । म तिम्रो तास तिम्रै हातले खेलिरहेछु ।
( रोकिन्छ, भावुकतारहित लवजले निरन्तरता दिन्छ । )
जुनसुकै हालतमा मेरो साधारण योजनामा प्राज्ञिकता भेटिन्छ जसले यिनीहरुलाई मूर्तरुप दिन्छ । म तिमीलाई निस्कनका लागि तीन सेकेन्ड समय दिन्छु । एक . . .

( नाट्यप्रमुख फट्सँग बाहिर निस्कन्छ । )

क्यासोनिया : तपाईं नै हो भनेर मैले विश्वास गर्न सकिरहेको छैन । तर यो त मजाक थियो, हैन त ? जुन तपाईंले उसलाई भन्नुभएको थियो ।
क्यालिगुला : त्यस्तो होइन, क्यासोनिया । यस्तो भनौँ, सिकाइ नै शील्प हो ।
स्किपियो : तर, क्याअस. . यो . . . यो असम्भव छ ।
क्यालिगुला : यो नै सत्य, तथ्य हो ।
स्किपियो : म त्यो अनुसरण गर्दिनँ ।
क्यालिगुला : म दोहोर्याउँछु कि, त्यो नै मेरो कुरा हो । म असम्भवमाथि प्रयोग गरिरहेको छु । वा, अझ भन्नुपर्दा, प्रश्न नै यहि छ कि असम्भवलाई सम्भव बनाउने ।
स्किपियो : तर, यो खेलले…. जेपनि निम्त्याउन सक्छ । यो त पागलको हरकत हो !
क्यालिगुला : अहँ, होइन स्किपियो । एक शासकको उद्देश्य हो ।
( ऊ स्थानबाट केही पछाडी सर्छ ) अँ, मेरो प्रिय, अन्तिममा मैले परमता देखेँ । यसले असम्भवलाई खोतल्न प्रेरित गर्छ । आजको दिनदेखि जबसम्म म बाँच्छु, मेरो स्वतन्त्रतामा कुनै सीमा छैन ।
क्यासोनिया : ( निराश भएर ) मलाई शंका छ कि यो तपाईंको खोजले हामीलाई कुनै सुख दिनेछ ।
क्यालिगुला : मलाई पनि । तर, मलाई लाग्छ कि हामीले यसरी नै बाँच्नु पर्नेछ ।

( चिरियाको प्रवेश । )

चिरिया : मैले भर्खरै तिम्रो आगमनको खबर सुनेँ । मलाई विश्वास छ तिम्रो स्वास्थ्य उस्तै छ, जस्तो हुनुपर्थ्यो ।
क्यालिगुला : मेरो स्वास्थ्य पूर्णतः ठीक छ । ( रोकिन्छ, तर तत्कालै ) हामीलाई छोडिदेउ चिरिया, म तिमीलाई हेर्न चाहन्नँ ।
चिरिया : साँच्चै, क्याअस ? म आश्चर्यमा छु….

क्यालिगुला : आश्चर्य मान्नुपर्ने कुरै छैन, मलाई लेखक मन पर्दैन, र म झुट बर्दास गर्न सक्दिनँ ।

चिरिया : यदि हामी लेखकले झुट बोलेकै भए, त्यो नजानेर बोलेको हो । र म निवेदन गर्छु, म दोषी छैन ।

क्यालिगुला : झुट कहिल्यै दोषमुक्त हुँदैनन् । र मानिस र वस्तुप्रतिको तिम्रो अतिशयोक्ति ! त्यसका लागि, म तिमीलाई माफ गर्न सक्दिनँ ।

चिरिया : र अहिलेसम्म, हामीसँग संसार एक मात्र छ, यसैकारण पनि म बिन्ती किन नबिसाऊँ ?

क्यालिगुला : तिम्रो बिन्ती अति नै विलम्ब भयो, फैसला भइसकेको छ. . . यो संसारको कुनै महत्व छैन, एकपटक मात्र मान्छेले यो कुरा महसुस गर्यो भने उसले आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नेछ ।
( उठेर ) र त्यसैले म तिमीलाई घृणा गर्छु, तिमी र तिमीजस्तालाई, किनकी तिमी स्वतन्त्र छैनौ । तिमीले मभित्र यो साम्राज्यभर कै एकमात्र स्वतन्त्र मानिस देख्छौ । तिमीले त गर्व गर्नुपर्छ कि आखिर तिमीमाझ एउटा शासकले स्वतन्त्रताको मार्गनिर्देश गरिरहेछ । मलाई छाडिदेउ चिरिया, र तिमीपनि स्किपियो, जाऊ- मित्रताको खातिर । जाऊ, दुवैजना, र यो सूचना रोमभर फैलाऊ कि अन्त्यमा उनलाई स्वतन्त्रता प्रदान गरियो, र त्यो उपहार एउटा भव्य परखबाट आरम्भ हुन्छ !

( उनीहरु निस्कन्छन् । क्यालिगुला कतै टाढा हेर्छ, आँखा बटारेर । )

क्यासोनिया : रोएको ?
क्यालिगुला : उम्, क्यासोनिया ।
क्यासोनियाः तर, आखिरमा, तपाईंको जीवनमा के चाहिँ परिवर्तन भयो र ?
शायद तपाईं ‘द्रुसिल्ला”लाई प्रेम गर्नहुन्थ्यो, तर अरुलाई पनि त माया गर्नुहुन्थ्यो, जसमध्ये म एक हुँ । पक्कै पनि त्योमात्र कारण थिएन जसले तपाईंलाई तीन दिन, तीन रातसम्म गाँउ–गाँउमा भट्कने बनायो र यो हालमा हामीबिच फर्काइल्यायो. . . यो तपाईंको मुहारमा झल्किरहेको क्रुर भाव ?
क्यालिगुला : ( उसको वरिपरि घुमेर ) यो के वाहियात हो ? किन ‘दुर्सिल्ला’लाई बीचमा ल्याउने ? के तिमीले सोच्ने गर्छ्यौ कि प्रेम मात्र एक यस्तो तत्व हो जसले पुरुषको आँखालाई रुझाउँछ ?
क्यासोनिया : मलाई माफ गर्नुस् क्याअस । म केवल बुझ्ने यत्न गरिरहेकी थिएँ ।
क्यालिगुला : पुरुष रुन्छन् किनकी . . .यो संसार गलत छ । ( क्यासोनिया उसको समिप आँउछे ) होइन, क्यासोनिया । ( पुनः पछाडि नै सर्छे ) तर, मेरो समिपै बस ।
क्यासोनिया : म तपाईंले जे इच्छा गर्नुहुन्छ त्यहि गर्नेछु ।

( क्यासोनिया छेउमा बस्छे )
मेरो उमेरमा हरेकले बुझ्छ कि जीवन एक तिक्तता हो । तर किन यसलाई जानाजान हृदयविदारक बनाउने ?
क्यालिगुला : होइन, यो ठीक होइन; तिमी बुझ्नै सक्दिनौ । तर के को पर्बाह ? शायद म उपाय खोज्नेछु । मात्र, म आफूभित्रै जिज्ञासु छु, र यदि वस्तुप्रतिको वितृष्णाले ज्ञानतर्फ धकेलिरहेको छ भने, यो विषयमा म केही गर्न सक्दिनँ ।

( उसको नजिक जान्छ )
हेर, क्यासोनिया, मलाई थाहा छ कि पुरुषले पीडा महसुस गर्छन् तर मलाई यो के हो थाहा छैन । अरुजस्तै म भन्छु कि यो बिमारी मस्तिष्कको भेद हो, अरु केही होइन । तर होइन, यो मेरो शरीर पीडामा छ । जताततै पीडा, मेरो छातिमा, पाउमा र हातमा । मेरो छालासमेत शूष्क छ, टाउकोमा रिँगटा, वाकवाक लागिरहेछ । तर सबैभन्दा बिजोक त यो मुखको स्वादले पारेको छ । खुन हैन, न मुत्यु न त बिफर नै । बरु यी तीनैको मिश्रण छ । मैले मेरो जिब्रो मात्र चलाउनुपर्छ, सारा जगत अन्धकार हुन्छ, सबैजना . . . डरलाग्दा देखिन्छन् । कति गाह्रो, कति क्रुर छ यो प्रकिया, पुरुष हुनुको !

क्यासोनिया : तपाईंलाई जे को आवश्यकता छ प्रिय, त्यो हो सहि…. र दीर्घ निद्रा । तपाईं आफूलाई केही आराम दिनुहोस् र उल्लिखित सबथोक बारे सोच्न छाडिदिनोस् । म तपाईंकै आडमा रहनेछु तपाईं निदाएको बखत । र जब तपाईं ब्यूँझनु हुनेछ तपाईंले बुझ्नु हुनेछ कि विश्वले आफ्नो रक्षक भेट्टाएको छ । त्यसपछि राम्रो कर्मका लागि तपाईंले आफ्नो शक्तिको प्रयोग गर्नु पर्नेछ । जुन कुरा हजुरलाई अहिले प्रेमिल लागेको छ, त्यसलाई अझ प्रेम गर्नका खातिर…. सम्भावनाको लागि पनि, यो अवसरको लागि त्यो योग्य छ ।
क्यालिगुला : अँ, त्यसका लागि मलाई निद्राको आवश्यकता छ, तर त्यस खातिर म प्रस्थान गरुँ- यो असम्भव छ ।

क्यासोनिया : जब मानिस अति थकित हुन्छन् यो सोच्छन् कि… त्यस्तो समय आँउछ, जतिबेला हात पुनः सशक्त भइसकेका हुन्छन् ।

क्यालिगुला : तर  शक्ति… उसले बुझ्नुपर्छ कहाँ प्रयोग गर्ने भनेर । फेरि मेरा हकमा बलियो हातको काम नै के छ र, त्यो मेरो अद्भूत उर्जाको काम के, यदि म सूर्यलाई पूर्वमा अस्ताउने बनाउन सक्दिनँ भने, यदि म पीडालाई दबाउन र मृत्युलाई मार्न सक्दिनँ भने ? होइन क्यासोनिया, यो सबै एकै हो… चाहे म सुतूँ वा ब्यूझूँ । मसँग वस्तुको प्रकृति खल्बलाउन सक्ने शक्ति छैन  ।

क्यासोनिया : तर यो पागलपन हो, मात्र पागलपन । यो मर्त्यलोकमा देव हुन खोज्नु हो ।

क्यालिगुला : उसोभए तिमीलाई पनि यो लाग्छ कि म पागल हुँ ? र आखिर, ईश्वर त्यस्तो के  चिज हो जसको बराबरी मैले गर्नु पर्नेछ ? होइन, त्यो  त केही विशेष कुरा हो, ईश्वर भन्दापनि धेरै माथिको कुरा, जो मेरो प्राप्तिको उद्देश्य बनेको छ । जसका लागि मेरो श्वास र मुटु चलिरहेको छ । म त त्यो राज्य छिन्दै छु, जहाँ अहिले असम्भवले राज गरिरहेको छ ।

क्यासोनिया : तपाईं आकाशलाई आकाश हुनबाट रोक्न सक्नुहुन्न, वा कुनै युवकको मुहारलाई चाउरिनबाट, वा मानिसको हृदयलाई चिसिनबाट ।
क्यालिगुला : ( बडो उत्तेजनाका साथ ) म चाहन्छु. . . म आकाशलाई समुंद्रमा मिलाउन चाहन्छु, कुरुपतालाई सुन्दरतासँग संयोजन गर्न र पीडाले हाँसो लेख्न ।
क्यासोनिया : ( उसलाई हेरेर ) म मान्छु यहाँ ठीक छन्, बेठीकपनि.. विराट र सुक्ष्मपनि, न्याय र अन्यायपनि । तर म तपाईंसँग किटेर भन्न सक्छु कि, यी कुराहरु कहिल्यै परिवर्तन हुने छैनन् ।
क्यालिगुला : ( उस्तै लवजमा ) र म परिवर्तनका लागि कटिबद्ध छु . . . मैले यो हाम्रो युगलाई उपहारको युग बनाउने छु । त्यो समानताको उपहार हुनेछ । र जब यो सबैको तहिकरण हुनेछ, असम्भव पृथ्वीमा ओर्लने छ र जो मेरो हातमा हुनेछ, त्यतिबेला शायद, म परिवर्तन हुनेछु र विश्व पुनः चल्नेछ । त्यसपछि, मानिस कहिल्यै मर्ने छैनन् र अन्त्यमा खुशी हुनेछन् ।
क्यासोनिया : ( सुँकसुँकाएर ) र प्रेम ? पक्कै पनि तपाईं भूतकालको प्रेमका लागि तड्पिनु हुनेछैन !
क्यालिगुला : ( रिसले चुर भएर ) प्रेम, क्यासोनिया !
( क्यासोनियालाई काँधमा समातेर झट्काउँछ ) मैले प्रेमको सत्य सिकिसकेको छु । यो केही हैन, केहीपनि हैन ! त्यो मानिस सहि थियो, तिमीले सुन्यौ नि उसले के भन्यो, सुनेनौ त ? यहाँ मात्र धन गन्य छ… ढुकुटी ! सबैथोकको आधारस्तम्भ । र अहिले, अन्त्यमा आएर म बाँचें, साँच्चै बाँचें । र बाँच्नु, हेर प्रिय, यो प्रेमको विपरितार्थी छ । मलाई थाहा छ कि म के भनिरहेछु भनेर, र म तिमीलाई त्यस सर्वसुन्दर प्रदर्शनीको साक्षातकार गर्नका खातिर निमन्त्रणा गर्दछु, स्वयं ईश्वरपनि चकित हुनेछन्, र सम्पूर्ण जगतलाई बोलाइने छ त्यो न्यायको दिन ! तर त्यसका लागि मलाई भव्य भीड चाहिन्छ, दर्शक, पीडित, अपराधी, हजारौं हजारका संख्यामा ।

( ऊ ढोलको नजिक कुद्छ र हथौडा उठाएर त्यसलाई मस्तसँग पिट्छ । छिटोभन्दा छिटो )
दोषी अघि बढुन् । म मेरा कैदी चाहन्छु, र ती सबै नै अपराधी हुन् । ( अझै ढोल पिट्दै ) अपराध प्रमाणित भएकाहरुलाई भित्र पठाऊ । मैले मेरा प्रजा पनि राख्नुपर्नेछ, न्यायाधीस, प्रत्यक्षदर्शी, दोषी – ती सबैलाई विना सुनुवाई फाँसी दिइनेछ । हो, क्यासोनिया, म उनीहरुलाई त्यो देखाउने छु जो तिनले यसअघि कहिल्यै देखेका छैनन्, त्यो… एक मात्र रोम साम्राज्यको स्वतन्त्र मान्छे ।

( दरबार भर ध्वनीको उच्च प्रसारण हुन्छ, मान्छेमा आवाज, हतारिएका र बिस्तारै चलेका खुट्टाका आवाज, नजिक आइरहेका, सघन भै’रहेका, केही सैनिक प्रवेश गर्छन् र तत्काल निस्कन्छन् । )

क्यालिगुला : र तिमी, क्यासोनिया, तिमी मप्रति बफादार हुनेछ्यौ । अन्त्यसम्म मेरो आडमा बसेर सहायता प्रदान गर्नेछ्यौ । यहाँ अद्भूत हुनेछ, तिमीले देख्नेछ्यौ । मलाई साथ दिने वाचा गर, क्यासोनिया ।
क्यासोनिया : मैले वाचा गर्नुपर्दैन । तपाईंलाई थाहा छ म हजुरलाई प्रेम गर्छु ।
क्यालिगुला : ( उस्तै आवाजमा ) तिमीले म जे भन्छु सबथोक गर्नेछ्यौ ।
क्यासोनिया : सबै, सबै क्यालिगुला । तर बिन्ति यो रोक्नुस् . . .
क्यालिगुला : ( अझै ढोल पिट्दै ) तिमी क्रुर हुनेछ्यौ ।
क्यासोनिया : ( रुँदै ) क्रुर…
क्यालिगुला : ( अझै ढोल पिट्दै ) पीडक र निर्मम ।
क्यासोनिया : निर्मम ।
क्यालिगुला : र तिमी पनि तड्पिने छ्यौ ।
क्यालिगुला : हो, हो तर बिन्ती . . . म…. म पागल बन्दैछु…

( केही दरबारिया छिर्छन् र सुसारे पनि । सबै चिन्तित देखिन्छन् र आत्तिएका पनि । क्यालिगुलाले अन्तिम पटकका लागि ठटाएर ढोल पिट्छ, ढोल पिट्ने भाँडि उठाउँछ, घुमाउँछ, र आएकालाई राता-राता आँखाले हेर्दै, बहुलाएको आवाजमा….)

क्यालिगुला : यता आऊ ! तिमीहरु सबैजना !! नजिक …. अझ नजिक !!!
( अधीर भएर ) छिटो ! र तिमी क्यासोनिया, मेरो आडमा आऊ ।
( क्यासोनियाको हात समातेर तान्छ, ऐनाको सामु लगेर हातको भाँडिले ऐना ठोक्छ र अट्टहास हाँस्छ )
सबै गए । तिमीले देख्यौ प्रियतमा ? सबै सम्झनाको अन्त्य भयो, अब कुनै नकाब छैन । केही छैन । केही छैनन् । केही ? अहँ, यो सत्य होइन । हेर, क्यासोनिया, यता आऊ, तिमी सबैले हेर . . .
( ऊ आँफैले आँफैलाई फोरिएको ऐनाको फ्रेममा उभ्याउँछ, असाध्यै कुरुप मुद्रामा )
क्यासोनिया : ( डरले ऐनामा हेर्दै ) क्यालिगुला !
( क्यालिगुलाले सिसामा औँला राख्छ, ऊ एकतमासले हेरिरहन्छ र नूतन गर्वको ठाँटमा बोल्छ )
क्यालिगुला : हो. . . .क्यालिगुला !

पर्दा

[ TRI brings Albert Camus’ CALIGULA @ Kavyalaya, DOVAAN. ]
to be continued…

Facebook Comments

You may also like

error: Content is protected !!